Chuyển đổi số đang bước vào giai đoạn phát triển mới, không còn dừng ở việc số hóa từng lĩnh vực riêng lẻ mà hướng tới xây dựng một hệ sinh thái số thống nhất trên phạm vi quốc gia. Trong bối cảnh đó, việc Thủ tướng Chính phủ ban hành Khung kiến trúc tổng thể quốc gia số phiên bản 1.0 theo Quyết định số 1425/QĐ-TTg, do Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng ký, mang ý nghĩa như một dấu mốc quan trọng trong tiến trình kiến tạo quốc gia số Việt Nam.
Nếu như trước đây, nhiều bộ, ngành, địa phương chủ yếu xây dựng hệ thống số theo nhu cầu riêng, dẫn đến nguy cơ phân tán nguồn lực, thiếu kết nối, trùng lặp đầu tư thì nay, Khung kiến trúc tổng thể quốc gia số đóng vai trò như một "bản thiết kế tổng thể", thống nhất định hướng phát triển cho toàn bộ hệ thống chính trị. Đây không chỉ là một tài liệu kỹ thuật, mà còn là nền tảng quản trị hiện đại, tạo cơ sở để hình thành một không gian số quốc gia thống nhất, an toàn, minh bạch và hiệu quả.
Một "bản thiết kế" cho tương lai số của đất nước
Trong xây dựng hạ tầng vật chất, không một công trình lớn nào có thể triển khai nếu thiếu bản quy hoạch tổng thể. Quốc gia số cũng vậy. Muốn các hệ thống dữ liệu, nền tảng số, dịch vụ số hay hạ tầng số hoạt động đồng bộ thì trước hết cần có một kiến trúc chung làm nền tảng.
Đó chính là vai trò của Khung kiến trúc tổng thể quốc gia số phiên bản 1.0.
Theo Quyết định số 1425/QĐ-TTg, Khung kiến trúc là căn cứ để xây dựng, phát triển, nâng cấp và vận hành hạ tầng số, hệ thống số, hệ thống thông tin, nền tảng số, cơ sở dữ liệu và dịch vụ số của các cơ quan, tổ chức trong toàn bộ hệ thống chính trị.
Quan trọng hơn, Khung kiến trúc giúp bảo đảm mọi thành phần số đều được xây dựng theo cùng một định hướng, có khả năng kết nối, liên thông, chia sẻ dữ liệu và sử dụng chung tài nguyên. Điều này giúp kế thừa tối đa các hệ thống đã có, tránh đầu tư dàn trải, chồng chéo, lãng phí, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi để tiếp nhận những công nghệ mới trong tương lai.
Có thể hình dung, thay vì mỗi địa phương, mỗi bộ, ngành xây dựng một "ốc đảo số" riêng biệt thì Khung kiến trúc tạo nên một "mạng lưới số thống nhất", nơi mọi thành phần đều có thể giao tiếp với nhau trên cùng một nền tảng.
Đồng bộ toàn bộ hệ thống chính trị
Điểm nổi bật của Khung kiến trúc tổng thể quốc gia số là phạm vi áp dụng rất rộng. Khung kiến trúc không chỉ dành cho Chính phủ mà còn áp dụng đối với việc xây dựng, cập nhật, quản lý và triển khai Khung kiến trúc số của các cơ quan Đảng, Quốc hội, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cùng các cơ quan, tổ chức khác trong toàn hệ thống chính trị.
Đối với Chính phủ, Khung kiến trúc được triển khai thông qua Khung kiến trúc Chính phủ số cấp bộ và Khung kiến trúc Chính quyền số cấp tỉnh.
Điều này tạo nên sự thống nhất xuyên suốt từ Trung ương đến địa phương, từ hoạch định chính sách đến tổ chức thực hiện, góp phần hình thành một hệ sinh thái số quốc gia đồng bộ thay vì các hệ thống rời rạc như trước đây.
Không chỉ vậy, Khung kiến trúc còn là cơ sở cho toàn bộ hoạt động đầu tư, xây dựng, nâng cấp, phát triển, vận hành, kết nối, chia sẻ, khai thác và sử dụng chung hạ tầng số, nền tảng số, cơ sở dữ liệu và dịch vụ số theo đúng quy định của pháp luật.
Mục tiêu lớn: Một quốc gia số kết nối và vận hành thống nhất
Khung kiến trúc tổng thể quốc gia số được xây dựng với nhiều mục tiêu mang tính chiến lược.
Trước hết, đây là mô hình khái quát về kiến trúc số quốc gia, xác định các thành phần dùng chung cơ bản nhất cho toàn bộ hệ thống chính trị.
Tiếp đó là bảo đảm kết nối, chia sẻ và sử dụng chung tài nguyên, dữ liệu giữa các cơ quan, tránh tình trạng "cát cứ dữ liệu" - một trong những rào cản lớn của chuyển đổi số nhiều năm qua.
Một mục tiêu rất quan trọng khác là phát triển các nền tảng số và cơ sở dữ liệu dùng chung cấp quốc gia, qua đó tiết kiệm chi phí đầu tư, nâng cao hiệu quả khai thác dữ liệu.
Khung kiến trúc cũng đặt yêu cầu bảo đảm an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu, bảo vệ dữ liệu cá nhân và quyền riêng tư ngay từ đầu trong toàn bộ quá trình kết nối, chia sẻ và khai thác dữ liệu số.
Đồng thời, việc phát triển dữ liệu mở sẽ góp phần nâng cao tính minh bạch, tăng cường trách nhiệm giải trình của các cơ quan nhà nước, thúc đẩy sự tham gia của xã hội, tạo môi trường thuận lợi cho đổi mới sáng tạo và cuối cùng hướng tới mục tiêu quan trọng nhất là nâng cao mức độ hài lòng của người dân và doanh nghiệp.
Bảy nguyên tắc cốt lõi định hình quốc gia số
Điểm đáng chú ý nhất của Khung kiến trúc tổng thể quốc gia số chính là việc kế thừa đầy đủ bảy nguyên tắc cốt lõi trong Quy định số 05-QĐ/BCĐTW, đồng thời cập nhật để phù hợp với yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.
Nguyên tắc đầu tiên nhấn mạnh việc quản trị trên cơ sở định lượng, đo lường và kiểm chứng được kết quả.
Điều này phản ánh sự thay đổi lớn trong tư duy quản trị quốc gia. Thành công của chuyển đổi số không được đánh giá bằng số lượng phần mềm được xây dựng hay số lượng máy chủ được đầu tư mà phải bằng những kết quả cụ thể, có thể đo lường, kiểm chứng và tạo giá trị thực tiễn.
Một hệ thống số chỉ thực sự thành công khi giúp rút ngắn thời gian giải quyết thủ tục, giảm chi phí vận hành, nâng cao chất lượng phục vụ và tăng mức độ hài lòng của người dân.
Nguyên tắc thứ hai xác định dữ liệu là nền tảng của quản trị hiện đại.
Dữ liệu phải được quản trị thống nhất trên phạm vi quốc gia theo nguyên tắc: Đúng. Đủ. Sạch. Sống. Thống nhất. Dùng chung. Đây không chỉ là yêu cầu kỹ thuật mà còn là điều kiện để lãnh đạo, chỉ đạo, điều hành dựa trên dữ liệu thời gian thực thay vì dựa trên báo cáo thủ công hay thông tin chậm cập nhật.
Một hệ thống dữ liệu thống nhất sẽ giúp các cấp quản lý đưa ra quyết định nhanh hơn, chính xác hơn và sát thực tiễn hơn.
Một điểm mới rất đáng chú ý là nguyên tắc thứ ba xác định rõ định hướng ưu tiên trí tuệ nhân tạo AI First. Theo đó, khi xây dựng các hệ thống số, cần ưu tiên xem xét tích hợp trí tuệ nhân tạo và công nghệ tự động hóa vào các quy trình nghiệp vụ phù hợp.
Điều này cho thấy Việt Nam không chỉ theo kịp xu thế công nghệ thế giới mà còn chủ động đặt AI trở thành một thành phần cốt lõi trong kiến trúc quốc gia số.
AI không thay thế con người nhưng sẽ hỗ trợ phân tích dữ liệu, tự động hóa quy trình, nâng cao năng suất, giảm chi phí và tăng chất lượng phục vụ.
Tất nhiên, việc triển khai AI luôn phải đáp ứng đầy đủ các điều kiện về pháp lý, dữ liệu, kỹ thuật, an toàn thông tin và quản trị rủi ro.
Nguyên tắc thứ tư thể hiện tư duy quản trị hiện đại. Trung ương tập trung vào xây dựng thể chế, tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, phát triển các nền tảng số dùng chung và giám sát dựa trên dữ liệu. Trong khi đó, địa phương được phân cấp, phân quyền mạnh mẽ hơn trong tổ chức thực hiện.
Nhờ có nền tảng số thống nhất, việc phân quyền không làm giảm hiệu quả quản lý mà ngược lại còn giúp Trung ương theo dõi kết quả theo thời gian thực, từ đó nâng cao hiệu lực, hiệu quả điều hành.
Nguyên tắc năm: Lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm. Có thể xem đây là nguyên tắc thể hiện rõ nhất tinh thần phục vụ của nền hành chính số.
Khung kiến trúc yêu cầu kiên quyết chấm dứt tình trạng phân mảnh trong trải nghiệm của người dân và doanh nghiệp khi làm việc với cơ quan nhà nước.
Theo đó, Cổng Dịch vụ công quốc gia và ứng dụng định danh điện tử VNeID sẽ được phát triển thành một hệ sinh thái thống nhất, đồng bộ, liên thông và liền mạch.
Đặc biệt, Khung kiến trúc còn yêu cầu thiết kế bao trùm, bảo đảm khả năng tiếp cận của mọi đối tượng, nhất là người yếu thế.
Các tính năng như hướng dẫn bằng giọng nói hay hỗ trợ ngôn ngữ dân tộc thiểu số được tích hợp nhằm bảo đảm không ai bị bỏ lại phía sau trong tiến trình chuyển đổi số.
Đây là điểm thể hiện rõ quan điểm lấy con người làm trung tâm của quá trình phát triển quốc gia số.
Nguyên tắc sáu, An ninh mạng là điều kiện tiên quyết. Khung kiến trúc xác định rõ an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu và quyền riêng tư không phải là công việc thực hiện sau khi xây dựng hệ thống mà phải được tích hợp ngay từ khâu thiết kế.
Nguyên tắc này xuyên suốt toàn bộ vòng đời của hạ tầng số, hệ thống thông tin, nền tảng số, cơ sở dữ liệu và dịch vụ số, từ thiết kế, xây dựng, triển khai, vận hành, nâng cấp cho đến khi kết thúc sử dụng.
Trong bối cảnh dữ liệu ngày càng trở thành tài sản quan trọng, việc bảo vệ dữ liệu cá nhân, bảo vệ quyền riêng tư và bảo đảm an toàn thông tin chính là yếu tố tạo dựng niềm tin cho xã hội số.
Nguyên tắc bảy hướng tới phát triển dữ liệu mở. Việc chia sẻ dữ liệu công khai theo đúng quy định sẽ góp phần nâng cao tính minh bạch, tăng cường trách nhiệm giải trình và tạo điều kiện cho doanh nghiệp, nhà khoa học, các tổ chức xã hội khai thác dữ liệu để sáng tạo các sản phẩm, dịch vụ mới.
Dữ liệu vì thế không chỉ phục vụ quản lý nhà nước mà còn trở thành nguồn lực phát triển kinh tế số.
Điểm đặc biệt của Khung kiến trúc không nằm ở từng nguyên tắc riêng lẻ mà ở mối quan hệ chặt chẽ giữa các nguyên tắc. An ninh mạng là nền móng bảo đảm toàn bộ hệ thống vận hành an toàn. Trên nền tảng đó, dữ liệu được thu thập, chuẩn hóa và chia sẻ để phục vụ điều hành theo thời gian thực. AI và công nghệ tự động hóa giúp xử lý dữ liệu nhanh hơn, chính xác hơn. Khi dữ liệu đã đầy đủ, Trung ương có thể mạnh dạn phân cấp, phân quyền cho địa phương nhưng vẫn giám sát hiệu quả thông qua dữ liệu.
Toàn bộ hiệu quả của mô hình được đo lường bằng các kết quả thực chất, hướng tới nâng cao chất lượng phục vụ người dân và doanh nghiệp.
Niềm tin của người dân được củng cố nhờ an toàn dữ liệu, còn dữ liệu mở tiếp tục tạo động lực cho đổi mới sáng tạo, hình thành một vòng tuần hoàn phát triển liên tục. Đó là một mô hình kiến trúc có tính hệ thống, nơi mỗi nguyên tắc đều hỗ trợ và bổ sung cho các nguyên tắc còn lại.
Nền móng cho giai đoạn phát triển mới của quốc gia số
Việc ban hành Khung kiến trúc tổng thể quốc gia số phiên bản 1.0 không chỉ giải quyết những yêu cầu trước mắt của chuyển đổi số mà còn chuẩn bị nền tảng cho nhiều năm tới.
Khi toàn bộ hệ thống chính trị cùng vận hành trên một kiến trúc thống nhất, việc xây dựng các nền tảng dùng chung, kết nối cơ sở dữ liệu, chia sẻ tài nguyên số và phát triển các dịch vụ số sẽ thuận lợi hơn rất nhiều.
Quan trọng hơn, Khung kiến trúc giúp thay đổi tư duy từ "xây dựng từng hệ thống" sang "xây dựng một hệ sinh thái số thống nhất"; từ quản lý bằng hồ sơ giấy sang quản trị bằng dữ liệu; từ cung cấp dịch vụ hành chính sang cung cấp trải nghiệm số lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm.
Đây cũng là điều kiện để Việt Nam tiếp tục đẩy mạnh phát triển Chính phủ số, kinh tế số, xã hội số và công dân số theo tinh thần chuyển đổi số toàn diện.
Trong bối cảnh chuyển đổi số đang trở thành động lực quan trọng của phát triển đất nước, việc triển khai hiệu quả Khung kiến trúc tổng thể quốc gia số sẽ góp phần hiện thực hóa mục tiêu xây dựng một quốc gia số hiện đại, an toàn, minh bạch, kết nối và phát triển bền vững, nơi dữ liệu trở thành nguồn tài nguyên chiến lược và công nghệ số trở thành động lực quan trọng để nâng cao năng lực quản trị quốc gia cũng như năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.
Thanh Long
