Chuyển đổi số quốc gia: Từ nền tảng ban đầu đến hiệu quả thực chất

Chuyển đổi số quốc gia đang bước vào giai đoạn chuyển trọng tâm từ xây dựng hạ tầng, hoàn thiện thể chế sang tổ chức vận hành, khai thác dữ liệu và tạo ra những giá trị cụ thể cho người dân, doanh nghiệp. Những kết quả ban đầu về hành lang pháp lý, hạ tầng viễn thông, nền tảng số và kinh tế số đã tạo cơ sở quan trọng cho quá trình phát triển. Tuy nhiên, tình trạng dữ liệu chưa đồng bộ, hệ thống phân tán, quy trình hành chính chưa được tái cấu trúc và hiệu quả khai thác chưa tương xứng với đầu tư cho thấy yêu cầu cấp thiết hiện nay là chuyển đổi số thực chất, lấy người sử dụng làm trung tâm, lấy hiệu quả làm thước đo và lấy an toàn làm điều kiện tiên quyết.

Nền tảng số từng bước được hoàn thiện

Giai đoạn 2025–2026 ghi nhận những bước tiến quan trọng trong xây dựng thể chế, định hình kiến trúc và phát triển các nền tảng phục vụ chuyển đổi số quốc gia. Việc ban hành Luật Chuyển đổi số số 148/2025/QH15, Nghị định số 224/2026/NĐ-CP quy định chi tiết và biện pháp thi hành Luật, cùng các quyết định về Chiến lược quốc gia về chuyển đổi số giai đoạn 2026–2030, Chương trình phát triển Chính phủ số và Khung kiến trúc tổng thể quốc gia số đã góp phần hình thành cơ sở pháp lý, định hướng triển khai tương đối đồng bộ.

Đáng chú ý, Nghị định số 224/2026/NĐ-CP gồm 9 chương, 92 điều, cụ thể hóa nhiều nội dung quan trọng, từ xây dựng chiến lược, chương trình, kế hoạch chuyển đổi số; cung cấp thông tin và dịch vụ công trực tuyến; yêu cầu về kiến trúc hệ thống số đến cơ chế chi ngân sách, đầu tư, mua sắm, thuê dịch vụ và phát triển kinh tế số, xã hội số. Đây là cơ sở để các cơ quan, đơn vị tổ chức thực hiện thống nhất hơn, đồng thời nâng cao trách nhiệm trong quản lý, điều phối và đánh giá kết quả.

Cùng với hoàn thiện thể chế, Khung kiến trúc tổng thể quốc gia số tạo ra định hướng chung cho việc xây dựng các hệ thống có khả năng kết nối, liên thông và kế thừa. Hiện có 79 nền tảng số dùng chung quốc gia. Đây là nguồn lực quan trọng để các bộ, ngành, địa phương hạn chế đầu tư trùng lặp, tránh phát triển những hệ thống riêng lẻ, thiếu khả năng chia sẻ dữ liệu. Vấn đề đặt ra không chỉ là tiếp tục mở rộng số lượng nền tảng, mà phải tổ chức khai thác hiệu quả những gì đã có, bảo đảm đầu tư mới xuất phát từ nhu cầu thực sự.

Hạ tầng số tiếp tục được mở rộng tới cơ sở. Đến tháng 9/2026, tỷ lệ dân số được phủ mạng 5G đạt 91,9%; 100% xã, phường có hạ tầng cáp quang. Những con số này cho thấy điều kiện kết nối ngày càng được cải thiện, tạo tiền đề để người dân tiếp cận dịch vụ công trực tuyến, học tập, chăm sóc sức khỏe, sản xuất, kinh doanh trên môi trường số.

Tuy nhiên, độ phủ hạ tầng mới là điều kiện ban đầu. Khả năng tiếp cận thực tế còn phụ thuộc vào chất lượng dịch vụ, chi phí, thiết bị, kỹ năng sử dụng và mức độ an toàn. Nếu người dân có kết nối nhưng thiếu thiết bị phù hợp, chưa thành thạo thao tác hoặc lo ngại rủi ro khi giao dịch trực tuyến, lợi ích của chuyển đổi số vẫn khó phát huy đầy đủ. Vì vậy, phát triển hạ tầng phải đi cùng phổ cập kỹ năng số, hỗ trợ các nhóm còn gặp khó khăn và nâng cao chất lượng dịch vụ.

Trong quản lý nhà nước, dữ liệu và nền tảng số đang trở thành năng lực dùng chung, hỗ trợ duy trì hoạt động liên tục của bộ máy, nhất là trong quá trình vận hành chính quyền địa phương hai cấp. Việc phân cấp nhiệm vụ cần gắn với năng lực thực thi ở cơ sở, bao gồm hạ tầng và công cụ, dữ liệu và nền tảng, nhân lực và kỹ năng, cùng các điều kiện bảo đảm an toàn thông tin. Nếu thiếu một trong những yếu tố này, hệ thống có thể được xây dựng nhưng khó đáp ứng yêu cầu công việc hằng ngày.

Kinh tế số cũng cho thấy vai trò ngày càng rõ trong cơ cấu nền kinh tế. Tỷ trọng kinh tế số trong GDP đạt 14,02%, tương ứng quy mô 72,1 tỷ USD. Cả nước có trên 81.600 doanh nghiệp công nghệ số, với doanh thu công nghiệp công nghệ số khoảng 3,6 triệu tỷ đồng. Những kết quả này phản ánh dư địa phát triển lớn của các hoạt động kinh tế dựa trên công nghệ và dữ liệu. Dù vậy, hiệu quả cuối cùng cần được đánh giá qua mức tăng năng suất, giá trị gia tăng, sức cạnh tranh và khả năng tạo việc làm chất lượng cao, chứ không chỉ qua quy mô doanh thu hay số lượng doanh nghiệp.

Nhìn thẳng vào những điểm nghẽn trong vận hành

Bên cạnh kết quả đạt được, chuyển đổi số quốc gia vẫn đối mặt với những hạn chế cần được nhận diện đầy đủ. Điểm nghẽn chủ yếu hiện nay không đơn thuần nằm ở việc thiếu hệ thống công nghệ, mà ở chất lượng vận hành, khả năng khai thác dữ liệu và trách nhiệm tổ chức thực hiện.

Trước hết, kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan chưa đồng bộ; một số dữ liệu còn thiếu, chưa bảo đảm chất lượng hoặc khó tái sử dụng. Khi các hệ thống chưa thực sự liên thông, thông tin dù đã được số hóa vẫn có thể bị chia cắt, khiến cơ quan quản lý khó khai thác đầy đủ, còn người dân phải cung cấp lại những thông tin mà cơ quan nhà nước đã có.

Một hạn chế khác là tình trạng nền tảng phân tán, trùng lặp và quy trình cũ được đưa nguyên trạng lên môi trường số. Nếu chỉ thay giấy tờ bằng biểu mẫu điện tử mà không xem xét lại trình tự, thành phần hồ sơ và cách phối hợp giữa các cơ quan, chuyển đổi số chưa thể tạo ra thay đổi căn bản về chất lượng phục vụ. Thậm chí, người sử dụng có thể phải thực hiện thêm thao tác, trong khi cán bộ vẫn xử lý công việc theo phương thức cũ.

Đáng lưu ý, có những hệ thống đã được đầu tư nhưng mức độ sử dụng còn thấp; việc đo lường kết quả vẫn phụ thuộc vào tổng hợp báo cáo thủ công. Điều này cho thấy khoảng cách giữa hoàn thành sản phẩm công nghệ và tạo ra hiệu quả thực tế vẫn còn đáng kể. Nếu chỉ đánh giá qua số lượng phần mềm, dự án, cơ sở dữ liệu hoặc tỷ lệ hoàn thành nhiệm vụ, các cơ quan sẽ khó nhận diện chính xác giá trị mà chuyển đổi số mang lại.

Từ thực tế đó, yêu cầu đặt ra là phải chuyển mạnh từ tư duy “có hệ thống” sang “sử dụng hiệu quả”, từ tích lũy dữ liệu sang khai thác dữ liệu, từ báo cáo tiến độ sang đo lường tác động. Câu hỏi quan trọng nhất không còn là đã xây dựng được những gì, mà là người dân được thuận lợi hơn ra sao, doanh nghiệp tiết kiệm được bao nhiêu chi phí và bộ máy nhà nước nâng cao hiệu quả hoạt động đến mức nào.

Bảy nhiệm vụ trọng tâm tạo chuyển biến thực chất

Để chuyển đổi số đi vào chiều sâu, cần triển khai đồng bộ bảy nhóm nhiệm vụ trọng tâm, từ hoàn thiện thể chế, phát triển kiến trúc và dữ liệu đến cải cách phương thức hoạt động, đo lường hiệu quả, mở rộng ứng dụng và bảo đảm niềm tin số.

Trước hết, tiếp tục hoàn thiện thể chế gắn với nâng cao trách nhiệm thực thi. Mỗi nhiệm vụ cần xác định rõ cơ quan chủ trì, người đứng đầu chịu trách nhiệm, tiến độ, sản phẩm đầu ra và chỉ số đánh giá. Cơ quan quản lý nhà nước có trách nhiệm hướng dẫn, kiểm tra, tháo gỡ khó khăn, bảo đảm chính sách được triển khai thống nhất và thực sự đi vào cuộc sống. Cần khắc phục cách làm nặng về ban hành văn bản, tổ chức hội nghị hoặc hoàn thành thủ tục mà chưa chú trọng kết quả cuối cùng.

Thứ hai, sử dụng Khung kiến trúc tổng thể quốc gia số như công cụ quản trị đầu tư và vận hành. Trong quá trình xây dựng hệ thống, cần ưu tiên kế thừa những thành phần hiện có còn phù hợp, sử dụng chung các nền tảng đáp ứng yêu cầu, tích hợp những hệ thống phân tán và chỉ đầu tư mới khi xác định rõ phần còn thiếu. Tuân thủ kiến trúc ngay từ đầu sẽ giúp nâng cao khả năng kết nối, chia sẻ, mở rộng hệ thống, đồng thời hạn chế lãng phí ngân sách và nguồn lực xã hội.

Thứ ba, phát huy giá trị dữ liệu và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) an toàn, có trách nhiệm. Dữ liệu cần bảo đảm đúng, đủ, sạch, sống, thống nhất và có khả năng dùng chung; được cập nhật thường xuyên, chia sẻ, tái sử dụng theo thẩm quyền. Chất lượng dữ liệu, mức độ khai thác và giá trị tạo ra phải được theo dõi, đánh giá cụ thể.

Đối với AI, cần bắt đầu từ những bài toán thực tế, dữ liệu có chất lượng và quy trình đã được thiết kế phù hợp, thay vì chạy theo công nghệ hoặc đầu tư công cụ khi chưa xác định rõ nhu cầu. AI cần hỗ trợ nâng cao chất lượng phân tích và ra quyết định, nhưng phải đi kèm cơ chế kiểm soát rủi ro, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp. Con người vẫn phải chịu trách nhiệm cuối cùng đối với các quyết định được đưa ra.

Thứ tư, cải cách thực chất phương thức hoạt động của Nhà nước trên môi trường số. Mỗi dịch vụ công cần được thiết kế từ góc nhìn người sử dụng, bảo đảm đơn giản, dễ tiếp cận, có thể theo dõi tiến độ và được hỗ trợ kịp thời. Những thông tin đã có trong cơ sở dữ liệu được phép khai thác cần được tái sử dụng, tránh yêu cầu người dân kê khai nhiều lần. Việc tái cấu trúc quy trình phải hướng đến giảm thời gian giải quyết, chi phí thực hiện và nâng cao sự hài lòng, không tạo thêm một tầng thủ tục mới.

Thứ năm, đổi mới phương thức đo lường và đánh giá hiệu quả chuyển đổi số. Thay vì phụ thuộc vào báo cáo thủ công, cần từng bước sử dụng dữ liệu vận hành trực tiếp từ các hệ thống để đánh giá khách quan, liên tục và có thể kiểm chứng. Những chỉ số cần quan tâm gồm số lượng người dùng thực tế, tần suất sử dụng, số lượt chia sẻ và tái sử dụng dữ liệu, mức tiết kiệm thời gian, chi phí và tác động đối với người thụ hưởng.

Trên cơ sở đánh giá sau đầu tư, từng hệ thống cần được xem xét để tiếp tục duy trì, tích hợp, chuyển đổi hoặc dừng nếu không còn phù hợp. Cách làm này vừa nâng cao trách nhiệm giải trình, vừa giúp nguồn lực được phân bổ theo hiệu quả thực tế thay vì duy trì những khoản đầu tư thiếu giá trị sử dụng.

Thứ sáu, đưa chuyển đổi số đến gần hơn với cơ sở, người dân và hoạt động sản xuất, kinh doanh. Đối với khu vực công, cần hoàn thiện mô hình chuyển đổi số cấp xã, cung cấp công cụ, học liệu và hướng dẫn phù hợp, giúp cán bộ giải quyết công việc và xử lý tình huống thực tế. Đối với doanh nghiệp, ứng dụng công nghệ phải gắn với nâng cao năng suất, chất lượng, giảm chi phí và phát triển sản phẩm, nền tảng số Việt Nam. Hiệu quả cần được thể hiện qua doanh thu, giá trị gia tăng và năng lực cạnh tranh.

Thứ bảy, bảo đảm an toàn thông tin, bảo vệ dữ liệu và xây dựng niềm tin số. Cùng với mở rộng dịch vụ trực tuyến, cần tăng cường bảo vệ thông tin cá nhân, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp, nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình. Công tác phòng ngừa lừa đảo, cảnh báo nguy cơ mất an toàn và phổ biến kỹ năng số an toàn phải được triển khai thường xuyên. Khi người dân và doanh nghiệp tin tưởng vào môi trường số, họ mới sẵn sàng sử dụng dịch vụ và tham gia sâu hơn vào quá trình chuyển đổi.

Giang Nam

Danh sách tin tức - bài viết
Lọc tin tức - bài viết
Chuyên mục:
Sự kiện:
Nội dung:

Thư viện video

Bình dân học vụ số từ nhận thức đến hành động
Đổi mới công tác Tuyên giáo, tạo đồng thuận xã hội
Nhịp cầu ngoại giao văn hóa
Bắt nhịp làn sóng đầu tư
Thời sự Phú Thọ tối 1/7/2025 | Ngày đầu mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đi vào hoạt động