Từ ngày 18 đến 19/8/2026 tại Hà Nội, Bộ Tư pháp Việt Nam đăng cai tổ chức Diễn đàn Pháp luật ASEAN năm 2026 với chủ đề “Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong công tác xây dựng và thi hành pháp luật trong kỷ nguyên số”. Đây không chỉ là một diễn đàn trao đổi kinh nghiệm, mà còn mở ra một hướng hợp tác mới của ASEAN trước một vấn đề đang thay đổi nhanh chóng cách các quốc gia xây dựng chính sách, quản trị xã hội và phục vụ người dân, doanh nghiệp.

Thời gian qua, Việt Nam đã đạt được một số kết quả bước đầu. Quốc hội đã thông qua Luật Trí tuệ nhân tạo, đưa Việt Nam trở thành một trong những quốc gia đầu tiên có đạo luật riêng về lĩnh vực này. Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Đề án phát triển Cổng Pháp luật quốc gia giai đoạn 2026 - 2030, thiết lập nền tảng truy cập thống nhất về dữ liệu pháp luật. Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo Bộ Tư pháp đẩy mạnh hoàn thiện hệ thống cơ sở dữ liệu pháp luật quốc gia và các công cụ để ứng dụng trí tuệ nhân tạo có chuẩn mực, phù hợp với khung kiến trúc số quốc gia. Với những kết quả đó, Việt Nam đang chuyển mạnh từ tư duy lập pháp “quản trị” sang “thích ứng” và kiến tạo phát triển; đảm bảo tính linh hoạt của hệ thống pháp luật để khai thác tối đa các tiềm năng của công nghệ mới nhưng đồng thời giữ vững các nguyên tắc, giá trị cốt lõi và đảm bảo các yếu tố về an ninh, an toàn hệ thống.

Khi AI bước vào lĩnh vực pháp luật

AI đã và đang đi vào nhiều lĩnh vực của đời sống, từ sản xuất, y tế, giáo dục, tài chính đến quản trị nhà nước. Trong lĩnh vực pháp luật, tác động của AI cũng ngày càng rõ nét. Một hệ thống AI có thể hỗ trợ tìm kiếm, phân loại và phân tích khối lượng lớn văn bản pháp luật; nhận diện sự chồng chéo, mâu thuẫn giữa các quy định; hỗ trợ đánh giá chính sách; giúp cán bộ tra cứu nhanh các quy định liên quan đến một vấn đề cụ thể. Với người dân và doanh nghiệp, AI có thể mở ra cách thức tiếp cận pháp luật thuận tiện hơn, dễ hiểu hơn, thay vì phải tự mình tìm kiếm trong một hệ thống văn bản đồ sộ.

Nhưng chính sự phát triển nhanh ấy cũng đặt ra những câu hỏi mới. AI lấy dữ liệu nào để đưa ra câu trả lời? Ai chịu trách nhiệm nếu thông tin do AI cung cấp không chính xác? Làm thế nào để bảo đảm dữ liệu cá nhân, bí mật nhà nước và những thông tin nhạy cảm được bảo vệ? Làm sao để tránh tình trạng phụ thuộc quá mức vào máy móc trong những quyết định liên quan trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của con người?

Đó là lý do ứng dụng AI trong xây dựng và thi hành pháp luật không thể chỉ nhìn dưới góc độ công nghệ. Đây đồng thời là câu chuyện về thể chế, đạo đức, trách nhiệm công vụ, quyền con người, chủ quyền dữ liệu và năng lực quản trị quốc gia. Trong bối cảnh đó, việc Việt Nam lựa chọn AI làm chủ đề của Diễn đàn Pháp luật ASEAN năm 2026 có ý nghĩa thiết thực và đúng thời điểm.

Từ sáng kiến của Việt Nam đến một hướng hợp tác mới của ASEAN

Diễn đàn Pháp luật ASEAN năm 2026 được tổ chức trong bối cảnh chuyển đổi số và sự phát triển mạnh mẽ của AI đang tác động sâu rộng đến đời sống kinh tế - xã hội. AI mở ra nhiều cơ hội để nâng cao chất lượng hoạch định chính sách, hoàn thiện hệ thống pháp luật và hỗ trợ tổ chức thi hành pháp luật.

Ảnh minh hoạ từ Internet

Đáng chú ý, trong khuôn khổ Diễn đàn Lãnh đạo Tương lai ASEAN – G7 lần thứ hai được tổ chức tại Nhật Bản vào tháng 9/2025, các nước thành viên đã thảo luận và thống nhất rằng ứng dụng AI trong lĩnh vực pháp luật và tư pháp là một lĩnh vực hợp tác mới, quan trọng và giàu tiềm năng. Đây là chủ đề cần được các nước thường xuyên trao đổi và thúc đẩy hợp tác khu vực trong thời gian tới.

Từ nhận thức chung đó, Diễn đàn năm 2026 có thể xem là một bước cụ thể hóa tinh thần hợp tác. Điểm đáng chú ý là Việt Nam không chỉ đặt vấn đề ở tầm trao đổi học thuật, mà hướng tới những kinh nghiệm có khả năng ứng dụng trong thực tiễn. Đây cũng là sự kế thừa những thành quả của các kỳ Diễn đàn Pháp luật ASEAN trước, đồng thời mở ra một cách tiếp cận mới mang tính chiến lược: chuyển từ hợp tác truyền thống sang hợp tác mang tính ứng dụng, chủ động thực thi, hướng tới hiệu quả thực chất và giải quyết những vấn đề thực tiễn của khu vực.

Diễn đàn quy tụ đại diện lãnh đạo Bộ Tư pháp các nước ASEAN, Trưởng Hội nghị Quan chức pháp luật cao cấp ASEAN (ASLOM) của 10 nước thành viên ASEAN, Ban Thư ký ASEAN, Viện Nghiên cứu kinh tế ASEAN và Đông Á (ERIA), cùng các đại biểu Việt Nam, đại sứ các nước ASEAN tại Việt Nam, đại sứ Liên minh châu Âu tại Việt Nam, đại diện đại sứ quán một số nước đối tác của ASEAN như Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc và đại diện các tổ chức quốc tế như UNDP, UNICEF, OECD.

Sự tham gia rộng rãi này tạo nên một không gian trao đổi đa chiều, nơi pháp luật, công nghệ và kinh nghiệm quản trị có thể gặp nhau.

Việt Nam chủ động xây dựng hành lang pháp lý cho AI

Một trong những điểm đáng chú ý của Việt Nam là đã ban hành Luật Trí tuệ nhân tạo vào tháng 12/2025, trở thành một trong những nước đầu tiên trên thế giới có một luật riêng về lĩnh vực này. Việc xây dựng luật riêng về AI cho thấy Việt Nam không chờ đến khi công nghệ phát triển hoàn chỉnh mới bắt đầu xây dựng hành lang pháp lý. Ngược lại, pháp luật được đặt vào vị trí đi trước một bước, tạo khuôn khổ để nghiên cứu, phát triển và ứng dụng AI theo hướng an toàn, có trách nhiệm.

Đây cũng là cơ sở quan trọng để Việt Nam chủ động hội nhập và hợp tác quốc tế, tham gia xây dựng và định hình các chuẩn mực, khung quản trị toàn cầu về AI; đồng thời bảo đảm lợi ích và chủ quyền quốc gia trong một lĩnh vực công nghệ có tính chiến lược. Luật Trí tuệ nhân tạo cũng mở ra không gian hợp tác quốc tế trong nhiều lĩnh vực như chia sẻ hạ tầng tính toán hiệu năng cao, dữ liệu, nhân lực, nghiên cứu khoa học và công nhận kết quả đánh giá sự phù hợp.

Trong bối cảnh ấy, Diễn đàn Pháp luật ASEAN năm 2026 là dịp để Việt Nam chia sẻ kinh nghiệm của mình, đồng thời lắng nghe kinh nghiệm của các nước. Đây là quá trình hai chiều rất cần thiết, bởi không quốc gia nào có thể tự mình giải quyết toàn bộ những vấn đề mới mà AI đặt ra.

Công nghệ có thể phát triển rất nhanh, nhưng để xây dựng một hệ thống pháp luật phù hợp với công nghệ lại cần sự thận trọng, đối thoại và hợp tác.

AI có thể làm gì cho công tác xây dựng pháp luật?

Một trong những nội dung trọng tâm của Diễn đàn là thực trạng ứng dụng AI trong xây dựng và hoàn thiện pháp luật.

Đây là lĩnh vực có tiềm năng rất lớn. Trong quá trình xây dựng một chính sách hoặc một luật, cơ quan có thẩm quyền phải xử lý lượng thông tin ngày càng lớn. Không chỉ có hệ thống văn bản trong nước, mà còn có pháp luật quốc tế, kinh nghiệm của nhiều quốc gia, các báo cáo nghiên cứu, số liệu thực tiễn và ý kiến của các nhóm đối tượng chịu tác động.

AI có thể hỗ trợ con người xử lý khối lượng dữ liệu đó nhanh hơn. Công nghệ có thể giúp tìm kiếm, tổng hợp, phân loại văn bản; phát hiện những quy định có nội dung tương đồng hoặc có khả năng chồng chéo; hỗ trợ so sánh pháp luật giữa các quốc gia; từ đó cung cấp thêm thông tin cho quá trình nghiên cứu chính sách.

Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng AI là công cụ hỗ trợ chứ không thể thay thế vai trò của con người trong quyết định chính sách và xây dựng pháp luật.

Một đạo luật tốt không chỉ cần đúng về kỹ thuật mà còn phải phù hợp với thực tiễn, bảo đảm công bằng, khả thi và đáp ứng lợi ích chung của xã hội. Những vấn đề đó đòi hỏi năng lực phân tích, trách nhiệm chính trị, kinh nghiệm thực tiễn và khả năng cân nhắc các giá trị mà máy móc không thể tự mình quyết định.

Vì vậy, mục tiêu quan trọng không phải là “để AI làm luật”, mà là dùng AI để con người làm luật tốt hơn.

Đưa pháp luật đến gần người dân và doanh nghiệp

Nếu AI có thể hỗ trợ cơ quan nhà nước xây dựng pháp luật, thì một giá trị khác rất đáng chú ý là giúp người dân và doanh nghiệp tiếp cận pháp luật thuận lợi hơn. Đây cũng là một trong những nội dung được đưa vào chương trình Diễn đàn, với chủ đề AI trong hỗ trợ người dân và doanh nghiệp tiếp cận pháp luật.

Trong thực tế, nhiều người không thiếu nhu cầu tìm hiểu pháp luật nhýng gặp khó khãn bởi ngôn ngữ pháp lý, số lượng văn bản lớn và các quy định có tính chuyên môn cao. Một hệ thống AI được thiết kế phù hợp có thể giúp người dân đặt câu hỏi bằng ngôn ngữ đời thường, sau đó tìm kiếm và giải thích những quy định liên quan theo cách dễ hiểu hơn.

Đối với doanh nghiệp, AI có thể hỗ trợ tra cứu quy định về đầu tư, kinh doanh, thuế, lao động, môi trường, sở hữu trí tuệ và nhiều lĩnh vực khác. Điều này có thể góp phần giảm chi phí tuân thủ, nâng cao khả năng tiếp cận thông tin và cải thiện chất lượng môi trường pháp lý.

Nhưng muốn AI trở thành “cánh tay nối dài” của pháp luật thì điều kiện tiên quyết vẫn là dữ liệu pháp luật phải đầy đủ, chính xác, cập nhật và được tổ chức khoa học. Bởi một hệ thống AI thông minh đến đâu cũng khó tạo ra câu trả lời đáng tin cậy nếu nguồn dữ liệu pháp luật không đầy đủ hoặc đã lỗi thời.

Chính vì vậy, việc phát triển cổng thông tin pháp luật quốc gia cũng là một nội dung đáng chú ý trong chương trình Diễn đàn. Đây không đơn thuần là câu chuyện xây dựng một kho dữ liệu trực tuyến, mà hướng tới hình thành hạ tầng dữ liệu pháp luật có chất lượng, tạo nền tảng cho các ứng dụng AI trong lĩnh vực pháp lý.

AI tạo sinh và yêu cầu về trách nhiệm trong hoạt động công

Một chủ đề mới khác được Diễn đàn quan tâm là AI tạo sinh trong hoạt động công. Sự xuất hiện của các công cụ AI tạo sinh đã làm thay đổi đáng kể cách con người tìm kiếm thông tin, soạn thảo nội dung, phân tích dữ liệu và xử lý công việc. Trong khu vực công, nếu được sử dụng đúng cách, AI có thể hỗ trợ cán bộ xử lý văn bản, tổng hợp báo cáo, phân tích dữ liệu, chuẩn bị thông tin phục vụ công tác quản lý và nâng cao hiệu quả cung cấp dịch vụ công.

Tuy nhiên, môi trường công vụ đòi hỏi yêu cầu cao hơn về tính chính xác, trách nhiệm và khả năng kiểm chứng. Không thể vì AI đưa ra câu trả lời nhanh mà coi đó là câu trả lời đúng. Không thể vì AI tạo ra một văn bản có vẻ hoàn chỉnh mà bỏ qua khâu kiểm tra, thẩm định của con người.

Do đó, cùng với ứng dụng AI, các quốc gia cần xây dựng nguyên tắc sử dụng, cơ chế kiểm soát và xác định rõ trách nhiệm của con người. Đây là điểm cốt lõi của cách tiếp cận AI an toàn và có trách nhiệm.

Các phiên thảo luận chuyên đề đã mở rộng góc nhìn đối với nhiều vấn đề mới mang tính chiến lược như chủ quyền AI quốc gia, quản trị AI trong khu vực ASEAN, trọng tài trong kỷ nguyên số, cách tiếp cận lấy con người làm trung tâm trong phát triển và ứng dụng AI, cũng như những cơ hội và thách thức của AI đối với quản trị quốc gia thông minh. Diễn đàn chia sẻ nhận thức thống nhất rằng việc phát triển và ứng dụng AI cần đặt trên nền tảng của pháp quyền, tính minh bạch, trách nhiệm giải trình, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và hướng tới sự phát triển bền vững.

Từ những trao đổi và kết quả đạt được, Diễn đàn Pháp luật ASEAN 2026 đã góp phần làm sâu sắc hơn hợp tác ASEAN trong lĩnh vực pháp luật và tư pháp, đồng thời mở ra những hướng tiếp cận mới đối với chuyển đổi số và thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật.

Với việc quy tụ các cơ quan pháp luật, tư pháp, các chuyên gia, tổ chức quốc tế và đối tác phát triển, Diễn đàn không chỉ tạo dựng một không gian trao đổi chính sách và chia sẻ kinh nghiệm thiết thực, mà còn góp phần tăng cường sự hiểu biết và kết nối giữa các quốc gia thành viên ASEAN trước những vấn đề pháp lý mới đặt ra trong kỷ nguyên số.

Qua đó, đóng góp thiết thực vào việc thúc đẩy các mục tiêu và định hướng của Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045, hướng tới một Cộng đồng ASEAN tự cường, đổi mới sáng tạo, lấy người dân làm trung tâm và phát triển bền vững.

Giang Nam