Trong một thế giới đang chuyển động với tốc độ chưa từng có, đối ngoại không còn đơn thuần là cầu nối giữa các quốc gia mà đã trở thành một trong những trụ cột quan trọng bảo đảm môi trường hòa bình, bảo vệ lợi ích quốc gia và tạo động lực cho phát triển. Những biến động địa chính trị, cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn, sự dịch chuyển của chuỗi cung ứng toàn cầu, cùng cuộc cách mạng khoa học - công nghệ đang làm thay đổi sâu sắc cục diện thế giới, đặt ra cả thời cơ lẫn thách thức đối với mọi quốc gia, trong đó có Việt Nam.

Bên cạnh đó, trí tuệ nhân tạo, công nghệ bán dẫn, công nghệ sinh học, hạ tầng số, năng lượng mới hay dữ liệu đang trở thành những yếu tố quyết định sức mạnh quốc gia. Quốc gia nào làm chủ được công nghệ, nhân lực chất lượng cao và năng lực đổi mới sáng tạo sẽ có lợi thế cạnh tranh lâu dài; ngược lại, nếu chậm thích ứng sẽ đứng trước nguy cơ tụt hậu.

Trong bối cảnh đó, hòa bình, hợp tác và phát triển vẫn là xu thế chủ đạo. Khu vực châu Á - Thái Bình Dương tiếp tục giữ vai trò trung tâm tăng trưởng của kinh tế thế giới; ASEAN ngày càng khẳng định vị thế trong cấu trúc khu vực. Việt Nam cũng đang có nhiều điều kiện thuận lợi mới sau 40 năm Đổi mới với nền chính trị ổn định, uy tín quốc tế ngày càng được nâng cao, nền kinh tế tiếp tục hội nhập sâu rộng và cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài ngày càng lớn mạnh.

Tuy nhiên, cơ hội chỉ thực sự trở thành kết quả khi được nhận diện sớm và được biến thành hành động cụ thể. Điều đó đòi hỏi công tác đối ngoại phải tiếp tục phát huy vai trò tiên phong, chủ động hơn, sáng tạo hơn và hiệu quả hơn. Để đưa đường lối đối ngoại của Đại hội XIV của Đảng vào cuộc sống, ngành Ngoại giao và các cơ quan làm công tác đối ngoại cần tập trung thực hiện tốt sáu nhiệm vụ trọng tâm.

Đổi mới tư duy, nâng cao chất lượng nghiên cứu và tham mưu chiến lược

Trong bối cảnh thế giới thay đổi nhanh, nếu tư duy không đổi mới thì hành động sẽ luôn chậm hơn thực tiễn. Vì vậy, nhiệm vụ đầu tiên và có ý nghĩa nền tảng là tiếp tục đổi mới tư duy, nâng cao chất lượng nghiên cứu, dự báo và tham mưu chiến lược.

Công tác nghiên cứu phải đi trước một bước, giúp lãnh đạo Đảng và Nhà nước nhận diện sớm xu hướng phát triển của thế giới, phát hiện kịp thời cơ hội cũng như nguy cơ, từ đó chủ động xây dựng các phương án ứng phó, không để xảy ra bất ngờ về chiến lược.

Nội dung nghiên cứu cần tập trung vào những vấn đề có tác động trực tiếp và lâu dài đối với an ninh, phát triển của Việt Nam như điều chỉnh chiến lược của các nước lớn; sự dịch chuyển các trung tâm kinh tế, công nghệ và quyền lực; những biến động về thương mại, tài chính, năng lượng, nguồn nước và chuỗi cung ứng toàn cầu.

Đặc biệt, những lĩnh vực mới như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, kinh tế số, chuyển đổi xanh, an ninh mạng, an ninh dữ liệu cần được nghiên cứu sớm, nghiên cứu sâu và có những đề xuất hành động cụ thể.

Một báo cáo tham mưu tốt không chỉ phản ánh điều gì đang diễn ra mà còn phải trả lời được các câu hỏi: tác động đối với Việt Nam là gì, cần xử lý theo phương án nào, việc gì làm trước, cơ quan nào chịu trách nhiệm. Đây cũng là yêu cầu đặt ra đối với đội ngũ cán bộ tham mưu: dám nghĩ, dám đề xuất, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung của đất nước.

Làm sâu sắc hơn các mối quan hệ đối ngoại, lấy hiệu quả thực chất làm thước đo

Những năm qua, Việt Nam đã không ngừng mở rộng mạng lưới quan hệ đối ngoại, thiết lập và nâng cấp nhiều khuôn khổ hợp tác với các đối tác quan trọng. Tuy nhiên, việc nâng cấp quan hệ chỉ mới là điểm khởi đầu.

Điều quan trọng hơn là biến các khuôn khổ hợp tác thành những chương trình hành động cụ thể, thành các dự án, các sáng kiến và những kết quả có thể đo đếm được.

Sau mỗi chuyến thăm cấp cao, mỗi thỏa thuận ký kết cần có kế hoạch triển khai rõ ràng, xác định cụ thể cơ quan chủ trì, tiến độ thực hiện, trách nhiệm phối hợp và cơ chế kiểm tra.

Trong mọi mối quan hệ đối ngoại, Việt Nam cần tiếp tục xây dựng lòng tin, duy trì sự chân thành, tôn trọng lẫn nhau và hướng tới lợi ích lâu dài. Những khác biệt phát sinh cần được xử lý trên tinh thần đối thoại và hợp tác, không để ảnh hưởng đến tổng thể quan hệ.

Hiệu quả của đối ngoại không được đo bằng số lượng các cuộc tiếp xúc hay tên gọi của các khuôn khổ hợp tác mà phải được thể hiện bằng môi trường hòa bình được củng cố, lợi ích quốc gia được bảo vệ, thị trường được mở rộng, các dự án đầu tư được triển khai, công nghệ được chuyển giao, nguồn nhân lực được nâng cao và đời sống của nhân dân ngày càng tốt hơn.

Đưa ngoại giao phục vụ phát triển đi vào chiều sâu

Mục tiêu phát triển đất nước đến năm 2030 và tầm nhìn đến năm 2045 đặt ra yêu cầu rất lớn đối với công tác đối ngoại. Trong giai đoạn mới, ngoại giao phải phục vụ trực tiếp cho phát triển, góp phần đổi mới mô hình tăng trưởng, nâng cao năng suất lao động, sức cạnh tranh và tính tự chủ của nền kinh tế.

Ngoại giao kinh tế cần theo sát từng dự án cho đến khi mang lại kết quả thực chất, không dừng lại ở việc kết nối hay ký kết ban đầu.

Ưu tiên hàng đầu là tranh thủ nguồn lực quốc tế phục vụ phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và phát triển kinh tế tư nhân. Cần chủ động thu hút có chọn lọc các dự án trong các lĩnh vực công nghệ cao như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, hạ tầng số, công nghệ sinh học, năng lượng sạch và nông nghiệp hiện đại.

Quan trọng hơn, thu hút đầu tư phải gắn với chuyển giao công nghệ, đào tạo nguồn nhân lực và tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Mỗi cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài cần hiểu rõ nhu cầu phát triển của đất nước, nắm chắc thế mạnh của địa bàn phụ trách, tìm đúng đối tác và theo sát quá trình triển khai công việc.

Song song với đó, các bộ, ngành, địa phương phải chuẩn bị đầy đủ về thể chế, cơ chế, nguồn nhân lực, hạ tầng và các điều kiện tiếp nhận để biến cơ hội từ bên ngoài thành nguồn lực phát triển trong nước.

Ngoại giao khoa học và công nghệ cũng cần trở thành một nhiệm vụ thường xuyên. Không chỉ tìm kiếm nguồn vốn, ngành Ngoại giao còn phải chủ động tìm kiếm tri thức, công nghệ mới, nhân tài và những mô hình phát triển tiên tiến để phục vụ công cuộc hiện đại hóa đất nước.

Bên cạnh đó, công tác đối với người Việt Nam ở nước ngoài, ngoại giao văn hóa, thông tin đối ngoại, lãnh sự và bảo hộ công dân cần tiếp tục được nâng cao chất lượng. Cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài là nguồn lực quan trọng của dân tộc; cần tạo điều kiện thuận lợi để kiều bào gắn bó với quê hương, đóng góp trí tuệ, nguồn lực và kinh nghiệm cho sự phát triển của đất nước.

Nâng tầm đối ngoại đa phương và hội nhập quốc tế

Đối ngoại đa phương ngày càng giữ vai trò quan trọng trong việc nâng cao vị thế quốc gia và bảo vệ lợi ích của Việt Nam.

Trong thời gian tới, Việt Nam cần tiếp tục phát huy vai trò tích cực tại Liên hợp quốc, ASEAN, APEC và các cơ chế hợp tác tiểu vùng Mê Công; đóng góp nhiều hơn vào các vấn đề toàn cầu như gìn giữ hòa bình, an ninh lương thực, an ninh nguồn nước, ứng phó biến đổi khí hậu, chuyển đổi năng lượng và phát triển bền vững.

Đặc biệt, việc chuẩn bị đăng cai Năm APEC 2027 cần được triển khai từ rất sớm với sự chuẩn bị đồng bộ về nội dung, sáng kiến, nguồn nhân lực, cơ sở vật chất và công tác vận động quốc tế.

Hội nhập quốc tế phải gắn chặt với việc hoàn thiện thể chế và nâng cao nội lực đất nước. Các cam kết quốc tế cần được rà soát, nội luật hóa đầy đủ và thực hiện nghiêm túc, qua đó thúc đẩy cải cách và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Quan điểm xuyên suốt là hội nhập sâu rộng nhưng không phụ thuộc; mở cửa mạnh mẽ nhưng vẫn giữ vững độc lập, tự chủ; tiếp thu tinh hoa của thế giới để làm giàu thêm bản sắc và sức mạnh Việt Nam.

Đổi mới cơ chế phối hợp, tháo gỡ điểm nghẽn trong tổ chức thực hiện

Một chủ trương đúng chỉ có giá trị khi được tổ chức thực hiện hiệu quả. Vì vậy, nhiệm vụ trọng tâm tiếp theo là đổi mới mạnh mẽ cơ chế phối hợp, kiểm tra và tổ chức thực hiện.

Ban Chỉ đạo Trung ương về đối ngoại và hội nhập quốc tế cần tiếp tục phát huy vai trò lãnh đạo, chỉ đạo chiến lược, điều phối thống nhất đối với các vấn đề lớn, liên ngành và vượt thẩm quyền của từng cơ quan.

Bộ Ngoại giao, với vai trò là cơ quan thường trực, phải chủ động tham mưu, tổng hợp, điều phối và đôn đốc thực hiện; kịp thời phát hiện những công việc chậm tiến độ để đề xuất giải pháp tháo gỡ.

Nguyên tắc cần được quán triệt là việc thuộc trách nhiệm của cơ quan nào thì cơ quan đó phải chủ động giải quyết; việc liên ngành phải có đầu mối rõ ràng; việc vượt thẩm quyền phải báo cáo cấp có thẩm quyền xem xét, quyết định.

Không để xảy ra tình trạng nhiều cơ quan cùng tham gia nhưng không xác định được trách nhiệm cuối cùng. Người đứng đầu phải trực tiếp theo dõi tiến độ và chịu trách nhiệm về kết quả thực hiện.

Cùng với đó, cần xây dựng cơ sở dữ liệu thống nhất về các điều ước, thỏa thuận và cam kết quốc tế; kết nối dữ liệu giữa các bộ, ngành, địa phương và cơ quan đại diện ở nước ngoài, bảo đảm thông tin đầy đủ, kịp thời và an toàn, phục vụ hiệu quả công tác chỉ đạo, điều hành.

Xây dựng đội ngũ cán bộ đối ngoại đáp ứng yêu cầu của thời kỳ mới

Con người luôn là nhân tố quyết định thành công của mọi nhiệm vụ. Chủ tịch Hồ Chí Minh từng căn dặn: "Cán bộ là cái gốc của mọi công việc". Trong lĩnh vực đối ngoại, điều đó càng có ý nghĩa sâu sắc.

Một nghị quyết đúng, một cơ chế tốt sẽ khó phát huy hiệu quả nếu đội ngũ cán bộ thiếu năng lực, thiếu trách nhiệm hoặc ngại đổi mới.

Vì vậy, cần tiếp tục hoàn thiện công tác tuyển chọn, đào tạo, đánh giá và sử dụng cán bộ; lấy phẩm chất, năng lực và kết quả công việc làm tiêu chí quan trọng nhất.

Ngành Ngoại giao cần sớm xây dựng đội ngũ chuyên gia có trình độ cao về các địa bàn chiến lược cũng như những lĩnh vực mới như trí tuệ nhân tạo, kinh tế số, chuyển đổi xanh, luật pháp quốc tế, an ninh dữ liệu và các công nghệ mới. Đồng thời, có cơ chế hiệu quả để thu hút và phát huy nhân tài cả trong và ngoài ngành.

Các thế hệ cán bộ ngoại giao đi trước đã để lại những bài học quý giá về lòng yêu nước, bản lĩnh chính trị, tinh thần tự học và nghệ thuật ngoại giao Việt Nam. Thế hệ hôm nay cần kế thừa truyền thống đó, đồng thời không ngừng cập nhật tri thức mới, làm chủ ngoại ngữ, công nghệ, luật pháp quốc tế, kinh tế và văn hóa của các đối tác.

Một nhà ngoại giao giỏi trước hết phải có bản lĩnh chính trị vững vàng, luôn lấy lợi ích quốc gia - dân tộc làm kim chỉ nam cho mọi quyết định và hành động. Mỗi cán bộ làm công tác đối ngoại phải luôn ý thức rằng phía sau mình là Đảng, là đất nước và là Nhân dân.

Bối cảnh mới đòi hỏi đối ngoại phải tiếp tục giữ vững vai trò tiên phong trong bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa; đồng thời mở đường cho phát triển, kết nối nguồn lực và nâng cao vị thế Việt Nam trên trường quốc tế.

Sáu nhiệm vụ trọng tâm được xác định không chỉ là những định hướng trước mắt mà còn là nền tảng để xây dựng một nền ngoại giao toàn diện, hiện đại, chuyên nghiệp và hiệu quả hơn trong những năm tới. Khi công tác nghiên cứu đi trước một bước, quan hệ đối ngoại ngày càng thực chất, ngoại giao phục vụ phát triển được đẩy mạnh, hội nhập quốc tế sâu rộng, cơ chế phối hợp thông suốt và đội ngũ cán bộ đủ phẩm chất, năng lực, uy tín, ngành Ngoại giao sẽ tiếp tục phát huy vai trò tiên phong trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Đó cũng là con đường để đường lối đối ngoại của Đảng đi vào cuộc sống, góp phần giữ vững môi trường hòa bình, tranh thủ tối đa các nguồn lực quốc tế, nâng cao vị thế đất nước và hiện thực hóa khát vọng phát triển Việt Nam hùng cường, phồn vinh và hạnh phúc vào giữa thế kỷ XXI.

Giang Nam