Ngày Quốc tế người cao tuổi (1/10) năm 2026 có chủ đề “Kỷ nguyên trường thọ: Thiết kế lại hệ thống cho cuộc sống dài lâu”, nhấn mạnh một vấn đề đang trở thành xu hướng lớn trên phạm vi toàn cầu: con người ngày càng sống lâu hơn và các hệ thống y tế, an sinh xã hội, thị trường lao động, dịch vụ xã hội cũng phải được tổ chức lại để thích ứng với những thay đổi đó. Với Việt Nam, khi già hóa dân số diễn ra nhanh trong khi mức thu nhập chưa cao, yêu cầu đặt ra không chỉ là chăm sóc tốt hơn cho người cao tuổi, mà còn phải thay đổi cách nhìn về tuổi già, phát huy nguồn lực người cao tuổi và từng bước hình thành một hệ sinh thái phù hợp với xã hội trường thọ.
Việt Nam bắt đầu quá trình già hóa dân số từ năm 2011 và dự kiến chỉ sau 23 năm, đến năm 2034, sẽ bước vào giai đoạn dân số già, khi tỷ lệ dân số từ 65 tuổi trở lên đạt 14%; đến năm 2050, tỷ lệ này dự kiến vượt 21%. Tốc độ chuyển đổi nhân khẩu học nhanh đặt Việt Nam trước một bài toán đặc biệt: phải thích ứng với già hóa khi nền kinh tế vẫn đang trong quá trình phát triển. Vì vậy, già hóa dân số không còn đơn thuần là vấn đề của ngành dân số hay công tác an sinh xã hội, mà ngày càng trở thành vấn đề của mô hình phát triển.
Một xã hội có tuổi thọ ngày càng cao là thành quả của tiến bộ kinh tế, y học, khoa học và chất lượng cuộc sống. Nhưng sống lâu chỉ thực sự có ý nghĩa khi con người có thêm những năm tháng sống khỏe, sống có ích, được tôn trọng và có cơ hội tiếp tục tham gia vào đời sống gia đình, cộng đồng và xã hội. Chính vì vậy, tinh thần của chủ đề Ngày Quốc tế người cao tuổi năm nay đặt ra yêu cầu phải thiết kế lại hệ thống theo hướng chủ động hơn, toàn diện hơn và lấy con người làm trung tâm.
Ở Việt Nam, nền tảng chính sách cho quá trình này đang từng bước được củng cố. Nghị quyết số 72-NQ/TW của Bộ Chính trị về một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân xác định rõ yêu cầu phát triển các cơ sở chăm sóc người cao tuổi, tiếp tục hoàn thiện hệ thống dịch vụ phục hồi chức năng, kết hợp hiệu quả giữa cơ sở y tế và cơ sở chăm sóc người cao tuổi. Nghị quyết cũng đặt mục tiêu đến năm 2030 tuổi thọ trung bình đạt 75,5 tuổi, trong đó số năm sống khỏe mạnh tối thiểu 68 năm; đến năm 2045, tuổi thọ trung bình đạt trên 80 tuổi, số năm sống khỏe mạnh trên 71 tuổi.
Những kết quả đạt được thời gian qua cho thấy hệ thống chăm sóc người cao tuổi đã có bước tiến đáng kể. Tính đến thời điểm này, cả nước có gần 16,5 triệu người cao tuổi; hơn 3,53 triệu người cao tuổi hưởng bảo hiểm xã hội hằng tháng, hơn 1,2 triệu người hưởng trợ cấp ưu đãi người có công và gần 2,5 triệu người hưởng trợ cấp hưu trí xã hội. Gần 15,7 triệu người cao tuổi có thẻ bảo hiểm y tế; 80% được lập hồ sơ quản lý, theo dõi sức khỏe ban đầu và hơn 69% được khám sức khỏe định kỳ ít nhất một lần mỗi năm.
Mạng lưới y tế lão khoa tiếp tục được mở rộng với 7 bệnh viện chuyên khoa lão và khoảng 155 bệnh viện tuyến Trung ương, tuyến tỉnh có khoa lão khoa. Cùng với đó, đời sống tinh thần được quan tâm thông qua gần 80.000 câu lạc bộ văn hóa, văn nghệ, thể dục, thể thao, thu hút hơn 3 triệu người cao tuổi tham gia. Các “Câu lạc bộ Liên thế hệ tự giúp nhau” tiếp tục cho thấy một cách làm phù hợp với điều kiện Việt Nam, khi kết nối người cao tuổi với gia đình, cộng đồng và các thế hệ.
Tuy nhiên, những kết quả đó mới là một phần của quá trình thích ứng với già hóa. Năm 2025, tỷ lệ người cao tuổi được hưởng lương hưu, trợ cấp bảo hiểm xã hội hoặc trợ cấp hưu trí xã hội mới đạt khoảng 42%, thấp hơn mục tiêu 55%. Một bộ phận người cao tuổi, nhất là ở vùng sâu, vùng xa, miền núi, vẫn gặp nhiều khó khăn. Cơ sở chăm sóc người cao tuổi công lập và ngoài công lập còn thiếu về số lượng, hạn chế về chất lượng; nhân lực chăm sóc chưa đáp ứng nhu cầu; cơ hội tiếp cận thị trường lao động của người cao tuổi còn nhiều trở ngại. Những khoảng trống đó cho thấy công tác người cao tuổi cần chuyển mạnh từ xử lý các vấn đề phát sinh sang chủ động phòng ngừa, quản lý rủi ro và bảo đảm đầy đủ hơn quyền, lợi ích hợp pháp của người cao tuổi. Đây không chỉ là câu chuyện tăng thêm số lượng cơ sở dưỡng lão hay mở rộng các khoản trợ cấp, mà là quá trình tổ chức lại nhiều hệ thống cùng lúc, từ y tế, bảo hiểm, việc làm, giao thông, nhà ở đến văn hóa, giáo dục và dịch vụ cộng đồng.
Trước hết, cần tiếp tục hoàn thiện chính sách theo hướng đồng bộ với chiến lược phát triển đất nước trong giai đoạn mới. Hội Người cao tuổi Việt Nam cần đổi mới phương thức hoạt động theo hướng sát cơ sở, lấy người cao tuổi làm trung tâm; củng cố đội ngũ cán bộ, nâng cao năng lực bảo vệ, chăm sóc người cao tuổi; xây dựng cơ sở dữ liệu để nắm bắt tình hình và phát hiện sớm những trường hợp có nguy cơ bị tổn thương, cô đơn, bạo lực, lừa đảo hoặc cần hỗ trợ đặc biệt.
Chuyển đổi số cần trở thành một công cụ quan trọng trong quá trình này. Dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo và các nền tảng số có thể hỗ trợ thống kê, dự báo xu hướng già hóa, đánh giá nhu cầu chăm sóc, quản lý sức khỏe và cảnh báo sớm các rủi ro đối với người cao tuổi. Nhưng công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi đi cùng với hệ thống dịch vụ thực tế và đội ngũ con người đủ năng lực. Vì thế, song song với xây dựng cơ sở dữ liệu, cần đào tạo nguồn nhân lực chăm sóc người cao tuổi, từ nhân viên y tế, phục hồi chức năng đến người chăm sóc tại gia đình và cộng đồng.
Một yêu cầu quan trọng khác là xây dựng cộng đồng an toàn, thân thiện với người cao tuổi. Không phải mọi người cao tuổi đều cần sống trong các cơ sở chăm sóc dài hạn. Nhiều người vẫn mong muốn sống cùng gia đình, nhưng cần được hỗ trợ trong thời gian ban ngày khi con cháu đi làm, đi học. Khoảng trống này mở ra nhu cầu phát triển các mô hình chăm sóc ban ngày tại cộng đồng, cung cấp dịch vụ theo dõi sức khỏe, dinh dưỡng, quản lý thuốc, vận động, phục hồi chức năng, giao lưu văn hóa, đọc sách, âm nhạc và các hoạt động rèn luyện trí nhớ. Những mô hình như vậy vừa giúp người cao tuổi duy trì khả năng vận động, tính độc lập, vừa giảm nguy cơ cô đơn và giảm áp lực cho gia đình. Một số địa phương đã bắt đầu triển khai mô hình chăm sóc người cao tuổi ban ngày theo hướng này.
Đặc biệt, già hóa dân số không chỉ tạo ra nhu cầu chăm sóc ngày càng lớn mà còn mở ra một không gian kinh tế - xã hội mới. Từ chăm sóc sức khỏe, phục hồi chức năng, dinh dưỡng, vận chuyển, thiết bị trợ giúp đến công nghệ, giải trí, du lịch và các dịch vụ dành cho người cao tuổi, một chuỗi giá trị mới có thể được hình thành và mở rộng. Đó chính là một bộ phận quan trọng của “kinh tế bạc”.
Nhìn từ góc độ này, người cao tuổi không chỉ là đối tượng thụ hưởng chính sách mà còn là một nguồn lực của phát triển. Nhiều người vẫn có khả năng lao động, kinh nghiệm nghề nghiệp, tri thức, kỹ năng và vốn xã hội phong phú. Người cao tuổi cũng là lực lượng quan trọng trong gìn giữ văn hóa, giáo dục thế hệ trẻ, xây dựng đời sống cộng đồng. Vì vậy, chính sách về lao động và việc làm cần tạo thêm những cơ hội phù hợp để người cao tuổi tiếp tục đóng góp theo khả năng, thay vì mặc định tuổi cao đồng nghĩa với rời khỏi đời sống kinh tế - xã hội.
Hội Người cao tuổi cần tăng cường phối hợp với các bộ, ngành, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức chính trị - xã hội, doanh nghiệp và chính quyền địa phương để mở rộng không gian tham gia của người cao tuổi. Các mô hình câu lạc bộ liên thế hệ tự giúp nhau, tổ tư vấn pháp luật, tình nguyện viên chăm sóc người cao tuổi và chăm sóc tại cộng đồng cần tiếp tục được duy trì, nhân rộng phù hợp với từng địa bàn. Quỹ chăm sóc và phát huy vai trò người cao tuổi cũng cần được củng cố theo hướng công khai, minh bạch, hiệu quả và bền vững.
“Kỷ nguyên trường thọ” vì thế không chỉ đặt ra câu hỏi làm thế nào để chăm sóc người cao tuổi tốt hơn, mà còn đặt ra câu hỏi làm thế nào để cả xã hội chuẩn bị tốt hơn cho một tương lai mà con người sống lâu hơn. Thiết kế lại hệ thống cho cuộc sống dài lâu chính là thiết kế lại cách chúng ta tổ chức y tế, an sinh, lao động, dịch vụ và cộng đồng theo hướng nhân văn, chủ động và bền vững hơn.
Khi tuổi thọ tăng lên, mục tiêu cuối cùng không phải chỉ là kéo dài số năm của cuộc đời, mà là kéo dài những năm sống khỏe, sống độc lập, sống có phẩm giá và có ích. Với Việt Nam, thích ứng thành công với già hóa dân số sẽ không chỉ giúp bảo đảm an sinh cho hàng triệu người cao tuổi hôm nay, mà còn tạo nền tảng để mỗi thế hệ có thể yên tâm bước vào tuổi già của mình trong một xã hội an toàn, thân thiện và giàu tính nhân văn.
Thanh Long
