Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) đang định hình lại nền kinh tế, phương thức quản trị và đời sống xã hội, việc xây dựng chiến lược phát triển AI có ý nghĩa quan trọng đối với năng lực cạnh tranh và vị thế quốc gia. Với tầm nhìn “AI vì con người, AI cho mọi người, AI do Việt Nam làm chủ và cùng thế giới kiến tạo”, Việt Nam cần phát huy đồng bộ bốn trụ cột chiến lược: hợp tác quốc tế; hạ tầng kết nối và nền tảng số; quản trị AI dựa trên rủi ro và niềm tin; chuyển đổi AI gắn với kiến tạo giá trị thực chất. Đây không chỉ là những điều kiện phát triển công nghệ, mà còn là nền tảng để bảo đảm AI phục vụ con người, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững.

Hợp tác quốc tế: Tự chủ để hội nhập sâu rộng
AI là lĩnh vực phát triển nhanh, đòi hỏi nguồn lực lớn về dữ liệu, năng lực tính toán, nhân lực chất lượng cao và tri thức khoa học. Không một quốc gia nào có thể dễ dàng làm chủ toàn bộ chuỗi công nghệ AI nếu chỉ dựa vào nguồn lực trong nước. Vì vậy, hợp tác quốc tế là trụ cột quan trọng giúp Việt Nam tiếp cận thành tựu mới, nâng cao năng lực nội tại và tham gia sâu hơn vào quá trình định hình các chuẩn mực công nghệ toàn cầu.
Điều cần nhấn mạnh là tự chủ AI không đồng nghĩa với phát triển khép kín hay tự mình thực hiện mọi công đoạn. Tự chủ thực chất là xây dựng đủ năng lực nghiên cứu, phát triển, ứng dụng và quản trị công nghệ để có thể lựa chọn đối tác, làm chủ những khâu quan trọng và hợp tác trên cơ sở bình đẳng. Một quốc gia có năng lực nội tại vững vàng sẽ không chỉ tiếp nhận công nghệ, mà còn có khả năng đóng góp tri thức, đề xuất sáng kiến và cùng giải quyết những vấn đề chung.
Trong quá trình đó, Việt Nam cần chủ động thúc đẩy hợp tác với các nước ASEAN và những đối tác quan trọng như Liên minh châu Âu, Hàn Quốc, Trung Quốc, Australia. Những lĩnh vực hợp tác cần được ưu tiên gồm nghiên cứu chung, đào tạo nhân lực, chuyển giao công nghệ, phát triển ứng dụng AI và hài hòa hóa các nguyên tắc quản trị, tiêu chuẩn kỹ thuật, cơ chế chia sẻ dữ liệu xuyên biên giới.
Việc tăng cường phối hợp về tiêu chuẩn và quản trị có ý nghĩa đặc biệt quan trọng khi AI ngày càng vượt qua ranh giới quốc gia. Nếu thiếu sự tương thích về quy định, tiêu chuẩn dữ liệu và yêu cầu an toàn, các doanh nghiệp có thể gặp khó khăn khi đưa sản phẩm ra thị trường quốc tế, trong khi hoạt động nghiên cứu cũng bị hạn chế bởi những rào cản không cần thiết.
Hợp tác quốc tế còn góp phần thu hẹp khoảng cách công nghệ giữa các quốc gia phát triển và đang phát triển. Thông qua các chương trình nghiên cứu chung, chia sẻ tri thức và đào tạo chuyên gia, Việt Nam có thể tiếp cận công nghệ tiên tiến, đồng thời phát triển những giải pháp phù hợp với điều kiện kinh tế, văn hóa và nhu cầu trong nước.
Tuy nhiên, hợp tác chỉ thực sự tạo ra giá trị khi gắn với mục tiêu nâng cao năng lực nội sinh. Việt Nam cần lựa chọn đối tác theo thế mạnh, xác định rõ kết quả chuyển giao, khả năng tiếp nhận và cơ chế duy trì năng lực sau hợp tác. Từ đó, hội nhập quốc tế trở thành động lực củng cố tự chủ công nghệ, thay vì làm gia tăng sự phụ thuộc.
Hạ tầng kết nối và nền tảng số: Xây dựng nền móng cho AI
Muốn AI phát triển trên diện rộng, trước hết phải có hạ tầng đủ mạnh để vận hành. Mạng viễn thông, trung tâm dữ liệu, năng lực tính toán, hệ thống lưu trữ và các nền tảng chia sẻ dữ liệu tạo thành nền móng của hệ sinh thái AI. Nếu thiếu những điều kiện này, các mô hình dù tiên tiến cũng khó phát huy hiệu quả trong thực tế.
Đặc điểm của AI là cần khối lượng dữ liệu lớn, năng lực xử lý cao và khả năng kết nối liên tục. Vì vậy, đầu tư hạ tầng không thể chỉ dừng ở việc mở rộng đường truyền Internet hay xây dựng các trung tâm dữ liệu riêng lẻ. Yêu cầu đặt ra là hình thành hệ thống hạ tầng đồng bộ, có khả năng kết nối, chia sẻ và khai thác dữ liệu an toàn giữa các cơ quan nhà nước, doanh nghiệp, cơ sở nghiên cứu và các chủ thể liên quan.
Trong đó, hạ tầng 5G có vai trò thúc đẩy kết nối thông minh, hỗ trợ các ứng dụng đòi hỏi tốc độ truyền dữ liệu cao và độ trễ thấp. Khi kết hợp với năng lực tính toán và các nền tảng số, hệ thống này tạo điều kiện triển khai AI trong sản xuất, logistics, quản lý đô thị, nông nghiệp và nhiều lĩnh vực khác. Việc kết nối hiệu quả giữa các trung tâm dữ liệu cũng góp phần nâng cao khả năng xử lý, giảm tình trạng phân tán nguồn lực và hỗ trợ phát triển các dịch vụ AI quy mô lớn.
Một vấn đề có tính nền tảng khác là chất lượng dữ liệu. Dữ liệu thiếu chính xác, không đồng nhất hoặc không được cập nhật thường xuyên sẽ làm giảm độ tin cậy của kết quả AI. Bởi vậy, phát triển hạ tầng cần đi đôi với chuẩn hóa dữ liệu, xây dựng cơ chế chia sẻ phù hợp, xác định rõ trách nhiệm quản lý và bảo đảm quyền riêng tư. Dữ liệu phải được khai thác đúng mục đích, có kiểm soát và tuân thủ các quy định về an toàn thông tin.
Trong điều kiện nguồn lực ngân sách có hạn, hợp tác công - tư (PPP) là một hướng đi cần được chú trọng. Nhà nước có thể tạo lập môi trường pháp lý thuận lợi, xác định các lĩnh vực ưu tiên và hỗ trợ kết nối hệ sinh thái; doanh nghiệp tham gia đầu tư, vận hành hạ tầng, cung cấp dịch vụ và phát triển công nghệ. Cách tiếp cận này giúp huy động thêm nguồn lực xã hội, chia sẻ rủi ro và nâng cao hiệu quả đầu tư.
Dù vậy, PPP chỉ phát huy tác dụng khi có cơ chế phân bổ trách nhiệm, lợi ích và rủi ro minh bạch. Cần tránh đầu tư dàn trải, chạy theo quy mô mà chưa tính đầy đủ nhu cầu sử dụng, chi phí vận hành và khả năng khai thác lâu dài. Mục tiêu cuối cùng không phải là sở hữu hạ tầng lớn nhất, mà là xây dựng hạ tầng có khả năng phục vụ hiệu quả cho nghiên cứu, sản xuất, quản trị và đời sống.
Quản trị AI: Lấy niềm tin làm nền tảng
AI mở ra nhiều cơ hội nhưng cũng đặt ra những thách thức về quyền riêng tư, an ninh, sai lệch thông tin, phân biệt đối xử và trách nhiệm khi xảy ra sự cố. Nếu thiếu cơ chế quản trị phù hợp, những rủi ro này có thể làm suy giảm niềm tin của người dân, doanh nghiệp, đồng thời cản trở quá trình ứng dụng công nghệ.
Vì vậy, quản trị AI không nên được nhìn nhận đơn thuần như hoạt động kiểm soát, mà phải là điều kiện để công nghệ phát triển an toàn, có trách nhiệm và bền vững. Một hệ thống quản trị hiệu quả cần tạo được sự cân bằng giữa thúc đẩy đổi mới sáng tạo và bảo vệ lợi ích công cộng; giữa yêu cầu quản lý rủi ro và nhu cầu thử nghiệm những mô hình, sản phẩm mới.
Trọng tâm của cách tiếp cận này là quản trị dựa trên rủi ro. Những ứng dụng AI có khả năng ảnh hưởng lớn đến quyền lợi, sức khỏe, an toàn hoặc cơ hội của con người cần được giám sát chặt chẽ hơn. Trong khi đó, các ứng dụng có rủi ro thấp có thể được áp dụng cơ chế quản lý linh hoạt, tương xứng với mức độ tác động. Cách tiếp cận này giúp tránh tình trạng quản lý đồng loạt, gây tốn kém và làm giảm động lực đổi mới.
Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) là công cụ quan trọng để hiện thực hóa yêu cầu đó. Thông qua sandbox, doanh nghiệp và tổ chức nghiên cứu có thể thử nghiệm các giải pháp AI mới trong phạm vi, thời gian và điều kiện được xác định rõ. Cơ quan quản lý có cơ hội đánh giá hiệu quả, nhận diện rủi ro và hoàn thiện quy định trên cơ sở thực tiễn. Tuy nhiên, thử nghiệm phải đi kèm tiêu chí tham gia, giới hạn rủi ro, cơ chế giám sát, phương án xử lý sự cố và trách nhiệm giải trình cụ thể.
Quan trọng hơn, quản trị AI phải lấy con người làm trung tâm. Những quyết định do AI hỗ trợ hoặc tạo ra cần có mức độ minh bạch phù hợp, hạn chế thiên kiến và bảo đảm khả năng kiểm tra khi cần thiết. Trong các lĩnh vực tác động trực tiếp đến quyền, lợi ích của cá nhân, cần xác định rõ trách nhiệm của tổ chức triển khai và duy trì sự giám sát của con người đối với những quyết định có hệ quả đáng kể.
Niềm tin xã hội không thể được tạo dựng chỉ bằng những tuyên bố về công nghệ an toàn. Niềm tin phải đến từ việc người dân hiểu cách AI được sử dụng, biết dữ liệu của mình được bảo vệ ra sao và có cơ chế khiếu nại, khắc phục khi quyền lợi bị ảnh hưởng. Đây cũng là điều kiện để doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư, người dân chủ động tiếp cận và xã hội khai thác hiệu quả những lợi ích mà AI mang lại.
Chuyển đổi AI: Từ công nghệ đến giá trị thực chất
Nếu hợp tác quốc tế tạo ra cơ hội, hạ tầng cung cấp nền móng và quản trị bảo đảm niềm tin, thì chuyển đổi AI chính là khâu đưa những điều kiện đó thành kết quả cụ thể. Giá trị của AI không nằm ở số lượng mô hình được phát triển hay mức độ hiện đại của công nghệ, mà ở khả năng giải quyết vấn đề, nâng cao năng suất và cải thiện chất lượng cuộc sống.
Trong khu vực công, AI có thể hỗ trợ xử lý hồ sơ, phân tích dữ liệu, dự báo nhu cầu và nâng cao chất lượng cung cấp dịch vụ công. Trong logistics và cảng biển, công nghệ có thể góp phần tối ưu hóa vận tải, quản lý hàng hóa và điều phối hoạt động. Trong du lịch, AI hỗ trợ cá nhân hóa trải nghiệm, cung cấp thông tin và quảng bá điểm đến. Đối với nông nghiệp, các ứng dụng phân tích dữ liệu có thể giúp theo dõi mùa vụ, dự báo sâu bệnh và sử dụng hiệu quả tài nguyên. Trong bảo vệ môi trường, AI có thể hỗ trợ giám sát chất lượng không khí, nguồn nước và nhận diện sớm nguy cơ thiên tai.
Tuy nhiên, không phải ứng dụng nào cũng phù hợp với mọi địa phương, ngành nghề hoặc doanh nghiệp. Mỗi chương trình chuyển đổi cần bắt đầu từ việc xác định rõ vấn đề cần giải quyết, đánh giá dữ liệu hiện có, tính toán chi phí và xác định kết quả đầu ra. Chẳng hạn, một giải pháp AI trong dịch vụ công cần được đánh giá bằng khả năng rút ngắn thời gian xử lý, giảm sai sót và nâng cao mức độ hài lòng của người dân, chứ không chỉ bằng số lượng hồ sơ được đưa vào hệ thống.
Để AI thực sự đi vào đời sống, phát triển nguồn nhân lực là nhiệm vụ không thể tách rời. Việt Nam cần nâng cao năng lực cho cán bộ, công chức trong khai thác dữ liệu và sử dụng công cụ AI; đổi mới đào tạo tại các trường đại học, cơ sở giáo dục nghề nghiệp; đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao kỹ năng cho người lao động. Bên cạnh đội ngũ chuyên gia có khả năng nghiên cứu và phát triển công nghệ, xã hội còn cần lực lượng lao động biết ứng dụng AI đúng cách, đánh giá kết quả và nhận diện những giới hạn của hệ thống.
Đào tạo cũng phải gắn với thực hành, tránh chỉ dừng ở việc phổ biến công cụ. Người sử dụng cần hiểu rằng kết quả AI có thể sai lệch, thiếu thông tin hoặc tạo ra nội dung không chính xác. Do đó, kỹ năng đặt vấn đề, kiểm chứng thông tin, bảo vệ dữ liệu và chịu trách nhiệm về quyết định cuối cùng có ý nghĩa không kém khả năng vận hành công nghệ.
Cùng với đó, cần quan tâm đến khả năng tiếp cận AI của các nhóm dân cư, doanh nghiệp nhỏ và khu vực còn hạn chế về hạ tầng, kỹ năng số. Tinh thần “AI cho mọi người” đòi hỏi lợi ích của công nghệ không chỉ tập trung ở những doanh nghiệp lớn hay các đô thị phát triển. Các nền tảng dễ sử dụng, chương trình đào tạo phù hợp và chính sách hỗ trợ có trọng tâm sẽ giúp mở rộng cơ hội tiếp cận, hạn chế nguy cơ gia tăng khoảng cách số.
Để bảo đảm hiệu quả, việc triển khai cần có lộ trình và hệ thống đánh giá cụ thể. Các cơ quan, địa phương và doanh nghiệp nên ưu tiên những bài toán có nhu cầu rõ ràng, dữ liệu đủ tin cậy và khả năng đo lường kết quả; tổ chức thí điểm trước khi mở rộng; định kỳ đánh giá hiệu quả kinh tế, tác động xã hội, mức độ an toàn và khả năng duy trì. Những mô hình không đạt yêu cầu cần được điều chỉnh hoặc dừng lại, tránh lãng phí nguồn lực.
Phát triển đồng bộ bốn trụ cột, hiện thực hóa tầm nhìn AI Việt Nam
Bốn trụ cột phát triển AI có mối quan hệ chặt chẽ, bổ trợ lẫn nhau. Hợp tác quốc tế giúp mở rộng tri thức và nâng cao năng lực tự chủ; hạ tầng kết nối và nền tảng số tạo điều kiện để công nghệ vận hành; quản trị dựa trên rủi ro xây dựng niềm tin; còn chuyển đổi AI đưa công nghệ vào giải quyết những nhu cầu cụ thể của nền kinh tế và xã hội. Nếu một trụ cột chậm phát triển, hiệu quả của các trụ cột còn lại cũng bị hạn chế.
Để AI phát triển bền vững, Việt Nam cần xây dựng hạ tầng số an toàn, mạng viễn thông hiện đại, năng lực tính toán đủ mạnh và nguồn dữ liệu chất lượng cao. Đây là những điều kiện nền tảng để nghiên cứu, phát triển và triển khai các ứng dụng AI trên diện rộng. Tuy nhiên, các nguồn lực này không nên chỉ tập trung ở những doanh nghiệp lớn hoặc các nền kinh tế phát triển, mà cần được mở rộng khả năng tiếp cận với chi phí phù hợp, bảo đảm an toàn thông tin và sử dụng năng lượng hiệu quả. Việc phát triển hạ tầng vì thế cần gắn với mục tiêu thu hẹp khoảng cách số, tạo cơ hội cho doanh nghiệp vừa và nhỏ, các cơ sở nghiên cứu và người dân cùng tham gia vào hệ sinh thái AI.
Bên cạnh hạ tầng, niềm tin và hợp tác là những điều kiện không thể thiếu để AI được ứng dụng rộng rãi. Nếu thiếu niềm tin, người dân và doanh nghiệp sẽ dè dặt trong tiếp nhận công nghệ; nếu thiếu hợp tác, các quốc gia khó xây dựng được một hệ sinh thái AI toàn cầu an toàn, minh bạch và đáng tin cậy. Vì vậy, Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế quản trị dựa trên rủi ro, thúc đẩy thử nghiệm có kiểm soát, bảo vệ dữ liệu và quyền lợi của người sử dụng, đồng thời tăng cường phối hợp với các đối tác quốc tế trong xây dựng tiêu chuẩn kỹ thuật và nguyên tắc quản trị phù hợp.
Quan trọng hơn, giá trị của AI không thể đo bằng số lượng chiến lược, mô hình công nghệ hay dự án thí điểm, mà phải được thể hiện qua những chuyển biến thực chất: dịch vụ công thuận tiện hơn, năng suất lao động cao hơn, năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp được nâng lên và chất lượng cuộc sống của người dân ngày càng cải thiện. Điều đó đòi hỏi Việt Nam chuyển từ cách tiếp cận triển khai các dự án AI riêng lẻ sang thúc đẩy chuyển đổi AI toàn diện trong nền kinh tế và xã hội. Mỗi chương trình cần xuất phát từ nhu cầu thực tế, có mục tiêu rõ ràng, lộ trình phù hợp và tiêu chí đánh giá hiệu quả cụ thể, tránh đầu tư dàn trải hoặc chạy theo xu hướng công nghệ.
Về định hướng quốc gia, Việt Nam xác định tầm nhìn “AI vì con người, AI cho mọi người, AI do Việt Nam làm chủ và cùng thế giới kiến tạo”. Tầm nhìn này thể hiện yêu cầu phát triển AI không chỉ để nâng cao năng lực công nghệ, mà còn để mở rộng cơ hội tiếp cận, phát huy nội lực quốc gia và đóng góp tích cực vào tiến bộ chung của nhân loại.
Để hiện thực hóa tầm nhìn đó, Việt Nam cần tập trung vào ba cam kết chiến lược.
Thứ nhất, nâng cao năng lực AI quốc gia. Trọng tâm là phát triển đồng bộ hạ tầng số, năng lực tính toán, dữ liệu chất lượng cao, các mô hình AI tiếng Việt và nguồn nhân lực có trình độ. Trong đó, phát triển các mô hình AI phù hợp với ngôn ngữ, văn hóa và nhu cầu của Việt Nam có ý nghĩa quan trọng, giúp công nghệ phục vụ hiệu quả hơn hoạt động quản lý, sản xuất, kinh doanh và đời sống. Cùng với việc tiếp thu thành tựu quốc tế, cần tăng cường năng lực nghiên cứu, phát triển và làm chủ những công nghệ cốt lõi, từng bước nâng cao khả năng tự chủ trong các khâu có ý nghĩa chiến lược.
Thứ hai, xây dựng môi trường tin cậy, cởi mở cho đổi mới sáng tạo. Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện phương thức quản lý AI dựa trên mức độ rủi ro, phát triển cơ chế thử nghiệm có kiểm soát và xây dựng các chính sách khuyến khích nghiên cứu, doanh nghiệp khởi nghiệp, thương mại hóa kết quả khoa học và công nghệ. Các cơ chế hỗ trợ phải đi đôi với yêu cầu về an toàn, bảo vệ dữ liệu, đạo đức và trách nhiệm giải trình. Mục tiêu là tạo điều kiện để các ý tưởng mới được thử nghiệm, hoàn thiện và đưa vào thực tiễn, đồng thời bảo đảm công nghệ được phát triển theo hướng có trách nhiệm, lấy con người làm trung tâm.
Thứ ba, mở rộng hợp tác quốc tế để cùng kiến tạo hệ sinh thái AI toàn cầu. Việt Nam sẵn sàng tăng cường hợp tác với các chính phủ, tổ chức quốc tế, trường đại học và doanh nghiệp trong nghiên cứu chung, đào tạo nguồn nhân lực, xây dựng tiêu chuẩn kỹ thuật, thúc đẩy chia sẻ dữ liệu tin cậy và triển khai các ứng dụng AI thiết thực. Hợp tác cần hướng đến những kết quả cụ thể, giúp nâng cao năng lực trong nước, thu hẹp khoảng cách công nghệ và giải quyết các vấn đề chung. Trên cơ sở đó, Việt Nam không chỉ tiếp nhận thành tựu AI của thế giới mà còn chủ động đóng góp sáng kiến, tri thức và giải pháp phù hợp với thực tiễn quốc gia.
Ba cam kết trên cần được triển khai thống nhất với bốn trụ cột chiến lược, tạo thành một hệ sinh thái trong đó Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thể chế và bảo đảm lợi ích công cộng; doanh nghiệp là lực lượng quan trọng đưa AI vào sản xuất, kinh doanh; các trường đại học và cơ sở nghiên cứu phát triển tri thức, công nghệ và nhân lực; người dân vừa là đối tượng thụ hưởng, vừa tham gia định hình nhu cầu và giám sát việc sử dụng công nghệ.
Phát triển AI vì thế không chỉ là cuộc đua về công nghệ, mà còn là quá trình nâng cao năng lực quốc gia, hoàn thiện thể chế và đổi mới phương thức phát triển. Khi hạ tầng được mở rộng khả năng tiếp cận, niềm tin được củng cố, hợp tác được tăng cường và hiệu quả thực chất trở thành thước đo, Việt Nam sẽ có nền tảng vững chắc hơn để làm chủ công nghệ, nâng cao sức cạnh tranh và hiện thực hóa mục tiêu phát triển AI vì con người, vì một tương lai thông minh, nhân văn và bền vững.
Giang Nam