Công tác xây dựng pháp luật luôn giữ vị trí đặc biệt quan trọng trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Mỗi đạo luật được ban hành không chỉ là công cụ quản lý nhà nước mà còn là nền tảng định hướng phát triển, tạo lập môi trường thuận lợi cho người dân, doanh nghiệp và toàn xã hội. Vì vậy, yêu cầu đặt ra đối với công tác lập pháp trong nhiệm kỳ Quốc hội khóa XVI là rất lớn, không chỉ ở số lượng nhiệm vụ mà quan trọng hơn là chất lượng, tính ổn định, khả năng đi vào cuộc sống và sức kiến tạo của hệ thống pháp luật.
Việc triển khai thực hiện Kết luận số 17-KL/TW về Định hướng lập pháp nhiệm kỳ Quốc hội khóa XVI đang đặt ra một yêu cầu xuyên suốt: tiếp tục đổi mới mạnh mẽ tư duy, phương thức xây dựng pháp luật, bảo đảm pháp luật thực sự trở thành động lực thúc đẩy phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.
Ảnh minh họa
Khối lượng công việc lớn, yêu cầu chất lượng ngày càng cao
Nhiệm kỳ Quốc hội khóa XVI đặt ra khối lượng nhiệm vụ xây dựng pháp luật rất lớn với 192 nhiệm vụ. Trong đó, Chính phủ được giao chủ trì phần lớn với 171/192 nhiệm vụ lập pháp của cả nhiệm kỳ.
Con số này cho thấy vai trò, trách nhiệm đặc biệt quan trọng của Chính phủ và các bộ, ngành trong toàn bộ quy trình xây dựng pháp luật. Bởi lẽ, một đạo luật có chất lượng, có tính khả thi, có tuổi thọ cao hay không thì điểm xuất phát đầu tiên phải từ cơ quan chủ trì soạn thảo. Nếu hồ sơ dự án luật được chuẩn bị công phu, đầy đủ, đúng tiến độ, đánh giá kỹ tác động và bảo đảm chất lượng thì quá trình thẩm tra, xem xét, thông qua tại Quốc hội sẽ có nền tảng vững chắc. Ngược lại, nếu khâu chuẩn bị ban đầu chưa kỹ, chưa sát thực tiễn thì dù quy trình thẩm tra, xem xét có chặt chẽ đến đâu cũng khó tránh khỏi những bất cập trong quá trình tổ chức thi hành.
Vì vậy, triển khai Định hướng lập pháp nhiệm kỳ Quốc hội khóa XVI không chỉ là nhiệm vụ của riêng Quốc hội mà là trách nhiệm chung của cả hệ thống chính trị, trong đó Chính phủ, các cơ quan của Chính phủ giữ vai trò trung tâm trong việc chuẩn bị nguồn đầu vào cho công tác lập pháp.
Mục tiêu quan trọng được đặt ra là phải khắc phục triệt để những hạn chế đã từng tồn tại trong nhiệm kỳ trước; đồng thời tiếp tục đổi mới tư duy, phương thức và cách làm trong xây dựng pháp luật. Công tác lập pháp phải chuyển mạnh từ tư duy quản lý sang tư duy kiến tạo phát triển; từ việc xử lý những vấn đề phát sinh sang chủ động dự báo, chuẩn bị khung khổ pháp lý cho những yêu cầu mới của đất nước.
Từ “chạy theo thực tiễn” đến chủ động dẫn dắt bằng pháp luật
Nhìn lại nhiệm kỳ Quốc hội khóa XV, hoạt động lập pháp đã đạt được nhiều kết quả quan trọng. Một trong những dấu ấn nổi bật nhất là sự đổi mới mạnh mẽ về tư duy xây dựng pháp luật.
Nếu trước đây công tác lập pháp nhiều lúc còn mang tính phản ứng, tức là thực tiễn phát sinh vấn đề rồi mới xây dựng quy định để điều chỉnh, thì trong nhiệm kỳ Quốc hội khóa XV đã có sự chuyển biến rõ nét sang trạng thái chủ động hơn: lập pháp có kế hoạch, có định hướng, có trọng tâm, trọng điểm. Quốc hội đã đổi mới phương thức làm luật, áp dụng quy trình mới, cách làm mới, tăng cường ứng dụng công nghệ, tổ chức xây dựng và thông qua số lượng lớn luật, nghị quyết quan trọng, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh, hội nhập quốc tế.
Tư duy lập pháp cũng có bước chuyển quan trọng theo hướng: luật chỉ quy định những vấn đề thuộc thẩm quyền của Quốc hội; những nội dung mang tính kỹ thuật, chi tiết, thường xuyên thay đổi sẽ được giao cho Chính phủ, các bộ, ngành quy định để bảo đảm tính linh hoạt, chủ động trong tổ chức thực hiện. Đây là bước đổi mới phù hợp với yêu cầu phát triển nhanh và bền vững của đất nước. Bởi trong bối cảnh thực tiễn luôn vận động, công nghệ thay đổi từng ngày, mô hình kinh tế mới liên tục xuất hiện, nếu luật quy định quá chi tiết sẽ dễ rơi vào tình trạng nhanh lạc hậu, khó thích ứng.
Tinh thần này cũng phù hợp với quan điểm chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm: pháp luật không chỉ để quản lý cái đã có, mà còn phải mở đường cho cái mới; không chỉ điều chỉnh thực tiễn hiện hữu, mà còn phải kiến tạo tương lai; không chỉ mở đường mà còn phải sửa đường.
Đó là tư duy lập pháp hiện đại, trong đó pháp luật không đơn thuần là hàng rào quản lý mà phải trở thành nền tảng thúc đẩy đổi mới sáng tạo, giải phóng nguồn lực, tạo không gian phát triển mới.
Kiên quyết khắc phục những hạn chế từ thực tiễn
Bên cạnh những kết quả đạt được, công tác xây dựng pháp luật trong nhiệm kỳ Quốc hội khóa XV vẫn còn một số hạn chế cần thẳng thắn nhìn nhận. Một số dự án luật chuẩn bị chưa bảo đảm tiến độ, dẫn đến tình trạng xin lùi thời gian trình Quốc hội xem xét, thông qua như Luật Đất đai (sửa đổi), Luật Khám bệnh, chữa bệnh (sửa đổi)...Điều này cho thấy ở một số thời điểm, công tác chuẩn bị hồ sơ, nghiên cứu chính sách, đánh giá tác động và dự báo thực tiễn chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu đặt ra.
Đáng chú ý, có những văn bản luật mới được ban hành nhưng sau đó phải tiếp tục sửa đổi, bổ sung trong thời gian ngắn. Chẳng hạn, Luật Thủ đô năm 2024 đã phải sửa đổi, bổ sung nhưng đến đầu năm 2026 tiếp tục phải sửa đổi toàn diện; Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn năm 2024 nhưng trong năm 2025 đã phải sửa đổi, bổ sung 2 lần.
Những vấn đề này đặt ra yêu cầu phải nâng cao hơn nữa chất lượng chuẩn bị chính sách ngay từ đầu. Làm luật không thể chỉ nhằm đáp ứng yêu cầu trước mắt mà phải hướng tới sự ổn định, lâu dài, có tầm nhìn.
Một hạn chế khác tồn tại trong thời gian dài là tình trạng chậm ban hành văn bản quy định chi tiết. Luật Công đoàn có hiệu lực từ ngày 1/7/2025 nhưng đến nay vẫn chưa ban hành đầy đủ các văn bản quy định chi tiết. Luật Tổ chức chính quyền địa phương có hiệu lực từ ngày 1/7/2025 nhưng đến ngày 26/5/2026 mới ban hành Nghị định hướng dẫn.
Đây là “căn bệnh” cần được sửa đổi dứt điểm. Bởi một đạo luật chỉ thực sự phát huy giá trị khi được triển khai trong đời sống. Sau khi có luật, nghị định, thông tư thì vấn đề quan trọng tiếp theo là tổ chức thực hiện đến người dân, doanh nghiệp và các đối tượng thụ hưởng như thế nào.
Pháp luật không thể chỉ dừng lại ở văn bản trên giấy. Giá trị của pháp luật được đo bằng khả năng đi vào cuộc sống, tạo ra chuyển biến thực tế.
Tập trung nguồn lực cho 192 nhiệm vụ lập pháp của nhiệm kỳ
Theo định hướng triển khai nhiệm vụ, từ nay đến hết năm 2026 có 61 nhiệm vụ đã được đưa vào Chương trình lập pháp năm 2026.
Bên cạnh đó, có 39 nhiệm vụ cần hoàn thành trong năm 2027 để đưa vào Chương trình năm 2028; 26 nhiệm vụ cần hoàn thành trong năm 2028 để đưa vào Chương trình năm 2029; 14 nhiệm vụ cần hoàn thành trong năm 2029 để đưa vào Chương trình năm 2030. Cùng với các nhiệm vụ đã xác định, còn có những vấn đề cấp thiết, quan trọng phát sinh từ chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước tại các cuộc họp cần được thể chế hóa bằng pháp luật.
Điều này cho thấy công tác lập pháp trong nhiệm kỳ Quốc hội khóa XVI vừa có tính kế hoạch, dài hạn, vừa phải có khả năng phản ứng nhanh trước những yêu cầu mới của thực tiễn.
Trong bối cảnh đó, Chính phủ cần khẩn trương hoàn thành việc rà soát, nghiên cứu sửa đổi các văn bản pháp luật để kịp thời tháo gỡ những điểm nghẽn, rào cản, góp phần thực hiện mục tiêu tăng trưởng 2 con số.
Đồng thời, Chính phủ cần chủ động xây dựng các dự án luật, nghị quyết để kiến nghị tổ chức các kỳ họp không thường lệ, giảm tải cho các kỳ họp thứ 2, thứ 3 sắp tới. Tuy nhiên, yêu cầu đặt ra là phải chuẩn bị đầy đủ hồ sơ, thủ tục và bảo đảm chất lượng trước khi trình Quốc hội. Tiến độ là quan trọng nhưng không thể đánh đổi chất lượng.
Đổi mới cách làm luật, tăng trách nhiệm giải trình
Một trong những yêu cầu quan trọng trong nhiệm kỳ mới là các cơ quan soạn thảo phải thực hiện thực chất hơn việc lấy ý kiến các đối tượng chịu sự tác động của chính sách.
Thực tế cho thấy, có những trường hợp trong quá trình xây dựng văn bản chưa nhận được nhiều ý kiến góp ý, nhưng khi ban hành lại phát sinh phản ứng từ người dân, doanh nghiệp hoặc các đối tượng chịu tác động trực tiếp. Điều đó cho thấy việc tham vấn chính sách cần được coi là một bước quan trọng, không phải thủ tục hình thức.
Các cơ quan chủ trì soạn thảo cần chủ động phối hợp ngay từ đầu với các cơ quan của Quốc hội và các cơ quan liên quan để chuẩn bị kỹ hồ sơ dự án luật, cả về nội dung chính sách và kỹ thuật lập pháp.
Khi sự phối hợp được thực hiện từ sớm, những vấn đề còn khác nhau sẽ được trao đổi, tháo gỡ trước khi trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Quốc hội xem xét, qua đó tạo sự đồng thuận cao hơn trong quá trình thẩm tra và quyết định.
Cùng với đổi mới quy trình, công tác lập pháp nhiệm kỳ Quốc hội khóa XVI phải gắn chặt với yêu cầu kiểm soát quyền lực, nâng cao trách nhiệm giải trình, phòng, chống tham nhũng, tiêu cực. Tuyệt đối không để xảy ra tình trạng lợi ích nhóm, lợi ích cục bộ trong xây dựng pháp luật. Mỗi quy định được đưa vào luật phải xuất phát từ lợi ích chung của đất nước, quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp.
Ứng dụng chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo trong xây dựng pháp luật
Một điểm nhấn quan trọng trong đổi mới công tác lập pháp là đẩy mạnh ứng dụng chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo.
Trong bối cảnh dữ liệu ngày càng trở thành nguồn lực quan trọng, việc xây dựng pháp luật cần dựa nhiều hơn vào phân tích dữ liệu, đánh giá tác động bằng công cụ hiện đại, nâng cao khả năng dự báo chính sách.
Chuyển đổi số không chỉ giúp rút ngắn thời gian xử lý công việc mà còn góp phần tăng tính minh bạch, nâng cao chất lượng nghiên cứu, hạn chế những khoảng trống trong xây dựng chính sách.
Đây cũng là yêu cầu tất yếu để công tác lập pháp bắt kịp với sự phát triển của nền kinh tế số, xã hội số và những mô hình mới đang hình thành.
Hướng tới một nhiệm kỳ lập pháp kiến tạo phát triển
Thành công của công tác lập pháp nhiệm kỳ Quốc hội khóa XVI phụ thuộc rất lớn vào tinh thần đổi mới, trách nhiệm và sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan.
Trước hết là Chính phủ, các cơ quan của Chính phủ trong vai trò chuẩn bị phần lớn nhiệm vụ lập pháp; tiếp đó là các cơ quan của Quốc hội với vai trò thẩm tra, xem xét, hoàn thiện chính sách; cùng với đó là sự vào cuộc của các bộ, ngành, địa phương và toàn xã hội.
Với quyết tâm chính trị cao, phương thức làm việc đổi mới và sự chỉ đạo quyết liệt của lãnh đạo các cơ quan, công tác xây dựng pháp luật nhiệm kỳ Quốc hội khóa XVI sẽ đạt được những kết quả quan trọng. Đó không chỉ là việc hoàn thành 192 nhiệm vụ lập pháp, mà sâu xa hơn là xây dựng được một hệ thống pháp luật chất lượng cao, đồng bộ, hiện đại, tiên tiến, tiệm cận các chuẩn mực và thông lệ quốc tế, đồng thời phù hợp sâu sắc với thực tiễn Việt Nam.
Đây cũng là nền tảng quan trọng để hướng tới những dấu mốc lớn của đất nước, kỷ niệm 100 năm thành lập Đảng và 100 năm thành lập nước, với một hệ thống thể chế đủ mạnh, đủ linh hoạt và đủ khả năng dẫn dắt sự phát triển.
Thanh Long
