Trong bối cảnh già hóa dân số diễn ra nhanh chóng, “kinh tế bạc” không chỉ là một xu thế tất yếu mà còn mở ra không gian phát triển mới cho nền kinh tế Việt Nam. Vấn đề đặt ra hiện nay không phải là nhận diện, mà là định hình rõ hướng đi, xác lập trụ cột và triển khai đồng bộ các nhiệm vụ, giải pháp để biến “kinh tế bạc” trở thành động lực tăng trưởng, đồng thời bảo đảm tiến bộ, công bằng xã hội và phát huy giá trị nhân văn của chế độ.
Định hướng phát triển “kinh tế bạc” trong thời gian tới
Trước hết, cần khẳng định rằng phát triển “kinh tế bạc” không phải là một chính sách đơn lẻ mà là một chiến lược phát triển tổng thể, dài hạn, liên ngành, gắn chặt với quá trình phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới. Vì vậy, định hướng phát triển “kinh tế bạc” cần được đặt trong một hệ quy chiếu rộng hơn, với sự thống nhất cao về tư duy và nhận thức.
Một là, phát triển “kinh tế bạc” phải bảo đảm tính đồng bộ, hài hòa giữa các lĩnh vực văn hóa, chính trị, kinh tế và xã hội, đặt dưới sự lãnh đạo toàn diện của Đảng, với Nhà nước giữ vai trò kiến tạo phát triển. Đây không chỉ là yêu cầu về phương diện quản lý mà còn là nguyên tắc bảo đảm định hướng xã hội chủ nghĩa trong phát triển.
Hai là, cần chuyển mạnh tư duy từ “già hóa là gánh nặng” sang “già hóa là cơ hội phát triển”. Đây là bước chuyển có ý nghĩa nền tảng, tạo ra động lực cho việc thiết kế chính sách và tổ chức thực hiện. Khi người cao tuổi được nhìn nhận là nguồn lực, là “vốn xã hội” quý giá, thì “kinh tế bạc” sẽ không còn là lĩnh vực phụ trợ mà trở thành một cấu phần quan trọng của nền kinh tế.
Ba là, phát triển “kinh tế bạc” phải gắn chặt với việc thực hiện các mục tiêu, nhiệm vụ của Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, Chiến lược quốc gia về người cao tuổi và các chương trình hành động có liên quan. Điều này bảo đảm tính thống nhất, xuyên suốt trong hoạch định và triển khai chính sách.
Bốn là, cần xây dựng một hệ sinh thái phát triển “kinh tế bạc” theo mô hình tổng thể: “Đảng lãnh đạo – Nhà nước kiến tạo – Công tư đồng hành – Cơ chế mở lối – Nguồn lực khơi thông – Công nghệ dẫn dắt – Xã hội đồng thuận – Nhân dân hạnh phúc – Đất nước phát triển”. Đây là cấu trúc định hướng mang tính chiến lược, phản ánh cách tiếp cận hiện đại, toàn diện và bao trùm.
Trên cơ sở đó, có thể xác định rõ 5 trọng tâm hành động trong phát triển “kinh tế bạc”.
Thứ nhất, nâng cao nhận thức xã hội, đổi mới tư duy về già hóa dân số và vai trò của người cao tuổi. Đây là khâu mở đầu, có ý nghĩa quyết định đến hiệu quả của toàn bộ quá trình. Thứ hai, phát triển hệ sinh thái chăm sóc sức khỏe người cao tuổi theo hướng toàn diện, hiện đại, kết hợp giữa y tế chuyên sâu và chăm sóc cộng đồng, hình thành các mô hình như “làng hạnh phúc”, “hội quán cao niên”, “câu lạc bộ người cao tuổi”. Thứ ba, khuyến khích doanh nghiệp đầu tư phát triển các sản phẩm và dịch vụ dành cho người cao tuổi, từ du lịch dưỡng sinh, nhà ở thân thiện, công nghệ y tế đến bảo hiểm hưu trí, qua đó chuyển từ chăm sóc thụ động sang chăm sóc chủ động và phát huy vai trò của người cao tuổi. Thứ tư, phát huy vai trò của người cao tuổi trong gia đình và xã hội, đặc biệt trong giáo dục truyền thống, tư vấn, hỗ trợ sản xuất kinh doanh và phát triển kinh tế hộ gia đình. Thứ năm, tăng cường vai trò của tổ chức Hội Người cao tuổi Việt Nam trong việc đại diện quyền lợi, tham gia xây dựng chính sách và kết nối nguồn lực.
Kinh tế bạc đã trở thành một ngành công nghiệp phát triển mạnh với các lĩnh vực như robot chăm sóc người già
Cùng với đó, phát triển “kinh tế bạc” cần dựa trên ba trụ cột cơ bản.
Một là, người cao tuổi là trung tâm của phát triển, vừa là nguồn cung (lao động, tri thức, kinh nghiệm), vừa là động lực cầu (tiêu dùng, dịch vụ).
Hai là, doanh nghiệp giữ vai trò nòng cốt trong sáng tạo và cung ứng sản phẩm, dịch vụ, đồng thời thực hiện trách nhiệm xã hội.
Ba là, Nhà nước đóng vai trò “kiến trúc sư thể chế”, xây dựng môi trường pháp lý thuận lợi, bảo đảm an sinh và định hướng phát triển.
Nhiệm vụ, giải pháp trọng tâm phát triển “kinh tế bạc”
Để hiện thực hóa các định hướng nêu trên, cần triển khai đồng bộ các nhiệm vụ và giải pháp trọng tâm với tinh thần chủ động, quyết liệt và hiệu quả.
Hoàn thiện thể chế phát triển “kinh tế bạc”. Đây là nhiệm vụ có tính chất nền tảng. Trước hết, cần sớm xây dựng và hoàn thiện khung thể chế tổng thể về “kinh tế bạc”, đưa nội dung này vào các chiến lược, kế hoạch phát triển quốc gia, ngành và địa phương. “Kinh tế bạc” phải được xác định là một định hướng phát triển dài hạn, liên ngành, không chỉ dừng lại ở chính sách an sinh.
Cùng với đó, cần đổi mới tư duy xây dựng chính sách theo hướng chuyển từ “bảo trợ” sang “kiến tạo phát triển”, từ hỗ trợ thụ động sang phát huy vai trò chủ thể của người cao tuổi.
Đặc biệt, cần xây dựng các cơ chế khuyến khích đầu tư đủ mạnh vào các lĩnh vực của “kinh tế bạc”, nhất là y tế, công nghệ hỗ trợ, nhà ở, dịch vụ tài chính và bảo hiểm.
Phát triển hạ tầng chiến lược. Hạ tầng là điều kiện tiên quyết để phát triển “kinh tế bạc”. Trong đó, cần ưu tiên đầu tư hạ tầng y tế và chăm sóc sức khỏe, đặc biệt là hệ thống chăm sóc dài hạn và y tế cơ sở.
Song song với đó, cần xây dựng môi trường sống thân thiện với người cao tuổi, bao gồm nhà ở, giao thông, không gian công cộng và dịch vụ công. Đây không chỉ là yêu cầu về tiện ích mà còn là tiêu chí đánh giá mức độ văn minh của xã hội.
Hạ tầng số và hạ tầng dịch vụ xã hội cũng cần được phát triển mạnh mẽ, tạo nền tảng cho việc hình thành mạng lưới dịch vụ dành cho người cao tuổi.
Huy động và sử dụng hiệu quả nguồn lực. Phát triển “kinh tế bạc” đòi hỏi sự tham gia của toàn xã hội với phương châm: “Nhà nước kiến tạo – Thị trường dẫn vốn – Doanh nghiệp đầu tư – Xã hội tham gia – Người dân đồng hành”.
Ngân sách nhà nước cần đóng vai trò “vốn mồi”, tập trung vào các lĩnh vực thiết yếu như y tế cơ sở, chăm sóc ban đầu, chăm sóc dài hạn và hạ tầng số. Đồng thời, cần đẩy mạnh xã hội hóa, thu hút nguồn lực từ doanh nghiệp, nhà đầu tư, các tổ chức tài chính và cộng đồng. Một nhiệm vụ quan trọng khác là phát triển các công cụ tài chính cho tuổi già, như bảo hiểm hưu trí, quỹ hưu trí bổ sung, cơ chế chi trả cho chăm sóc dài hạn và các sản phẩm tài chính phù hợp với người cao tuổi.
Đổi mới mô hình quản trị. Quản trị “kinh tế bạc” cần được thực hiện theo hướng hiện đại, minh bạch và hiệu quả, với cơ chế điều phối đủ mạnh, hệ thống dữ liệu đầy đủ và đáng tin cậy, cùng bộ tiêu chí đánh giá rõ ràng.
Việc phân công nhiệm vụ cần bảo đảm nguyên tắc “6 rõ”: rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, rõ thẩm quyền, rõ tiến độ và rõ kết quả.Trong đó, Trung ương tập trung hoàn thiện thể chế và giám sát; địa phương chủ động triển khai; doanh nghiệp và xã hội cùng tham gia; quản trị dựa trên dữ liệu và công nghệ, lấy kết quả đầu ra làm thước đo.
Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Nguồn nhân lực là yếu tố then chốt quyết định chất lượng của “kinh tế bạc”. Cần mở rộng đào tạo trong các lĩnh vực chăm sóc sức khỏe người cao tuổi, xây dựng khung năng lực và chuẩn hóa đội ngũ nhân lực. Đồng thời, tăng cường liên kết giữa Nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp; đẩy mạnh hợp tác quốc tế; ứng dụng công nghệ số trong đào tạo.
Đẩy mạnh thông tin, tuyên truyền. Truyền thông có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc tạo dựng nhận thức và đồng thuận xã hội. Nội dung tuyên truyền cần bảo đảm “đúng – trúng – đủ – kịp thời”, hướng đến nhiều đối tượng khác nhau.
Cần tôn vinh các tấm gương người cao tuổi tiêu biểu, lan tỏa phong trào “sống khỏe – sống vui – sống có ích”, qua đó khẳng định giá trị và vai trò của người cao tuổi trong xã hội.
Biến “kinh tế bạc” thành động lực phát triển trong kỷ nguyên mới
Già hóa dân số là xu thế tất yếu, không thể đảo ngược. Vấn đề đặt ra là phải chủ động thích ứng bằng tư duy đúng, chính sách trúng và hành động quyết liệt. Phát triển “kinh tế bạc” chính là lời giải chiến lược cho bài toán đó. Khi được tổ chức tốt, “kinh tế bạc” không chỉ tạo ra động lực tăng trưởng mới, mà còn góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân, thúc đẩy tiến bộ và công bằng xã hội.
Quan trọng hơn, đây còn là biểu hiện sinh động của tính nhân văn trong phát triển – khi mỗi người cao tuổi không chỉ được chăm lo mà còn được tạo điều kiện để tiếp tục cống hiến, khẳng định giá trị và sống một cuộc sống có ý nghĩa.
Với sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội, tin tưởng rằng “kinh tế bạc” sẽ trở thành một trụ cột quan trọng của nền kinh tế Việt Nam trong thời gian tới, góp phần xây dựng một đất nước phát triển nhanh, bền vững và hạnh phúc.
Giang Nam
