Sau gần một năm triển khai, mô hình chính quyền địa phương hai cấp đã từng bước đi qua giai đoạn khởi động với không ít khó khăn, thách thức ban đầu để bước vào trạng thái vận hành tương đối ổn định, thông suốt. Đây là một bước chuyển quan trọng, cho thấy chủ trương đổi mới tổ chức bộ máy nhà nước theo hướng tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả đang dần đi vào thực tiễn. Tuy nhiên, nếu giai đoạn đầu tập trung vào thiết lập tổ chức, phân định chức năng, thì giai đoạn hiện nay và tiếp theo đòi hỏi nâng cao chất lượng thực thi, hướng tới hiệu quả thực chất, đo bằng kết quả phục vụ người dân và phát triển kinh tế - xã hội. Đây là thời điểm có ý nghĩa “bản lề”, không chỉ để tổng kết những kết quả đạt được mà còn để nhìn thẳng vào những hạn chế, bất cập, từ đó hoàn thiện cơ chế vận hành, bảo đảm mô hình chính quyền địa phương hai cấp phát huy tối đa giá trị trong hệ thống quản trị quốc gia.
Ảnh minh hoạ
Nhìn nhận mô hình trong tổng thể quản trị quốc gia
Một trong những yêu cầu có tính nguyên tắc là phải đặt mô hình chính quyền địa phương hai cấp trong chỉnh thể thống nhất của nền quản trị quốc gia. Điều này được thể hiện rõ qua nguyên lý xuyên suốt: “Trung ương mạnh về định hướng chiến lược, thể chế và giám sát; địa phương mạnh về tổ chức thực hiện, trong đó cấp xã đóng vai trò then chốt quyết định chất lượng vận hành của toàn hệ thống”. Đây không chỉ là một định hướng mang tính lý luận mà còn là yêu cầu thực tiễn trong bối cảnh đất nước đang đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, chuyển đổi số và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Khi Trung ương tập trung vào hoạch định chính sách và giám sát, còn địa phương chủ động triển khai, thì hệ thống sẽ vận hành linh hoạt, hiệu quả hơn. Đáng chú ý, năm 2026 được xác định là “Năm cán bộ cơ sở”, một thông điệp mạnh mẽ cho thấy trọng tâm cải cách đang hướng xuống cấp gần dân nhất. Điều này cũng đồng nghĩa với việc mỗi xã, phường phải thực sự chuyển mình, nâng cao năng lực để đáp ứng yêu cầu mới.
Cấp xã – trụ cột quyết định chất lượng vận hành
Trong mô hình hai cấp, cấp xã không còn là “cấp trung gian” đơn thuần mà trở thành trung tâm vận hành trực tiếp, nơi mọi chủ trương, chính sách được cụ thể hóa thành hành động. Vì vậy, xây dựng cấp xã vững mạnh là điều kiện tiên quyết để nâng cao hiệu lực, hiệu quả của toàn hệ thống.
Thứ nhất, mạnh về năng lực ra quyết định. Muốn cấp xã thực sự phát huy vai trò, cần thực hiện phân quyền rõ ràng, thực chất, gắn với nguồn lực và trách nhiệm cụ thể. Khi có đủ thẩm quyền, cấp xã có thể chủ động giải quyết các vấn đề phát sinh tại địa bàn, từ phát triển hạ tầng, cung ứng dịch vụ xã hội đến quản lý kinh tế - xã hội. Quyền hạn phải đi liền với trách nhiệm. Đây là nguyên tắc cốt lõi để tránh tình trạng “đẩy việc lên trên” hoặc chồng chéo trong quản lý. Khi mỗi cấp, mỗi vị trí được giao quyền rõ ràng, đồng thời chịu trách nhiệm đến cùng, thì hiệu quả thực thi sẽ được nâng cao rõ rệt.
Thứ hai, mạnh về huy động và phân bổ nguồn lực. Cấp xã là nơi kết nối trực tiếp với người dân, doanh nghiệp và các tổ chức xã hội. Do đó, khả năng huy động nguồn lực của cấp xã có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Nếu làm tốt, cấp xã sẽ trở thành “điểm tựa” giúp cấp tỉnh chủ động hơn trong triển khai các chương trình, dự án lớn.
Nguồn lực ở đây không chỉ là tài chính, mà còn bao gồm nguồn lực con người, tri thức và các mối quan hệ xã hội. Việc phân bổ nguồn lực hiệu quả sẽ giúp tối ưu hóa sử dụng, tránh lãng phí, đồng thời tạo ra động lực phát triển bền vững.
Thứ ba, mạnh về giám sát và phản hồi chính sách. Một trong những điểm yếu lâu nay của hệ thống quản lý là thiếu thông tin kịp thời, chính xác từ cơ sở. Do đó, việc xây dựng cấp xã năng động, có khả năng giám sát và phản hồi là hết sức cần thiết. Thông qua việc nắm bắt sát thực tiễn đời sống, cấp xã có thể cung cấp dữ liệu quan trọng cho cấp tỉnh và Trung ương trong việc hoạch định chính sách. Đây chính là “kênh thông tin hai chiều”, giúp chính sách đi vào cuộc sống và được điều chỉnh kịp thời khi cần thiết.
Từ cơ chế đến hành động: Đo hiệu quả bằng kết quả thực tiễn. Một trong những thách thức lớn hiện nay là làm sao để các nghị quyết, chính sách không chỉ dừng lại trên giấy, mà được chuyển hóa thành hành động cụ thể, mang lại lợi ích thiết thực cho người dân.
Tại hội nghị giao ban Quý I/2026 với các tỉnh uỷ, thành uỷ, đảng uỷ, các ban đảng, các đơn vị sự nghiệp trực thuộc Trung ương vừa qua, Ủy viên Bộ Chính trị, Thường trực Ban Bí thư Trần Cẩm Tú đã nêu yêu cầu trong sơ kết 1 năm vận hành chính quyền địa phương 2 cấp, cần có giải pháp tháo gỡ ngay những khó khăn, vướng mắc để nâng cao hiệu quả hoạt động của chính quyền cấp xã, phường và tăng cường toàn diện cho công tác xây dựng đội ngũ cán bộ cơ sở. Trong đó sáp nhập thôn, tổ dân phố năm 2026 được xác định là bước đi quan trọng trong lộ trình sắp xếp lại các đơn vị ở cơ sở trên cả nước. Việc sáp nhập thôn, tổ dân phố không chỉ nhằm tinh gọn bộ máy mà còn hướng tới nâng cao hiệu quả quản trị cộng đồng, phù hợp yêu cầu phân cấp, phân quyền cho cơ sở; đồng thời khẩn trương hoàn thiện sắp xếp tổ dân phố, thôn xóm, sắp xếp các đơn vị sự nghiệp công lập theo đúng quy định của Trung ương, đảm bảo hiệu quả hoạt động.
Để cấp xã trở thành động lực, cần bảo đảm mọi quyết định đều hướng tới: Nâng cao chất lượng đời sống người dân. Thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Củng cố năng lực cạnh tranh của địa phương. Điều này đòi hỏi sự thay đổi từ tư duy quản lý sang tư duy phục vụ, từ “làm đúng quy trình” sang “đạt được kết quả”.
Dù đã đạt được những kết quả bước đầu, nhưng thực tiễn triển khai mô hình vẫn còn không ít khó khăn, vướng mắc: Một số nơi còn lúng túng trong phân định thẩm quyền. Năng lực cán bộ cấp xã chưa đồng đều. Cơ chế phối hợp giữa các cấp, các ngành còn hạn chế. Nguồn lực phân bổ chưa thực sự tương xứng với nhiệm vụ. Những vấn đề này nếu không được giải quyết kịp thời sẽ ảnh hưởng đến hiệu quả chung của mô hình.
Giải pháp hoàn thiện và nâng cao hiệu quả
Để tiếp tục hoàn thiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp: Hoàn thiện thể chế và cơ chế phân cấp. Rà soát, điều chỉnh các quy định liên quan để bảo đảm phân cấp, phân quyền rõ ràng, nhất quán, tránh chồng chéo. Đồng thời, thiết lập cơ chế kiểm soát quyền lực hiệu quả, bảo đảm quyền đi đôi với trách nhiệm. Nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ cơ sở. Tập trung đào tạo, bồi dưỡng toàn diện, không chỉ về chuyên môn mà còn về kỹ năng quản lý, tư duy đổi mới, khả năng thích ứng với chuyển đổi số. Để tăng cường bồi dưỡng đội ngũ cán bộ, công chức ở xã, phường, đặc khu, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định 700/QĐ-TTg phê duyệt Đề án tăng cường bồi dưỡng đội ngũ cán bộ, công chức ở xã, phường, đặc khu đáp ứng yêu cầu vận hành chính quyền địa phương 2 cấp giai đoạn 2026 - 2031. Mục tiêu chung là tăng cường bồi dưỡng để kịp thời trang bị kiến thức, kỹ năng; chuyên môn, nghiệp vụ cho cán bộ, công chức cấp xã theo yêu cầu của vị trí việc làm, nâng cao năng lực, tính chuyên nghiệp và ý thức trách nhiệm cho đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã để thực thi nhiệm vụ, công vụ đáp ứng yêu cầu vận hành chính quyền địa phương 2 cấp hiệu lực, hiệu quả. Phát triển năng lực (tư duy chiến lược, tư duy dữ liệu, chuyển đổi số, huy động nguồn lực, phối hợp liên ngành, phản ứng chính sách) của đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong giai đoạn mới. Ngoài các nội dung, chương trình bồi dưỡng cán bộ, công chức cấp xã thực hiện theo Đề án này, công tác đào tạo, bồi dưỡng thường xuyên đối với công chức cấp xã vẫn được triển khai thực hiện theo quy định tại Nghị định số 171/2025/NĐ-CP ngày 30/6/2025 của Chính phủ quy định về đào tạo, bồi dưỡng công chức.
Đặc biệt, cần xây dựng cơ chế khuyến khích, bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm. Tăng cường giám sát, đánh giá dựa trên kết quả. Xây dựng hệ thống đánh giá dựa trên sản phẩm đầu ra, gắn với sự hài lòng của người dân. Đây là thước đo khách quan nhất về hiệu quả hoạt động của chính quyền. Phát huy vai trò của người dân và cộng đồng. Tạo điều kiện để người dân tham gia vào quá trình quản lý, giám sát; tăng cường đối thoại, lắng nghe ý kiến từ cơ sở. Khi người dân được tham gia, chính sách sẽ sát thực tiễn hơn và dễ được đồng thuận.
Mô hình chính quyền địa phương hai cấp là một bước cải cách quan trọng, mang tính chiến lược trong quá trình xây dựng nền hành chính hiện đại, hiệu lực, hiệu quả. Sau giai đoạn khởi động, nhiệm vụ đặt ra hiện nay là nâng cao chất lượng thực thi, biến cơ chế thành kết quả cụ thể.
Muốn vậy, phải lấy cấp xã làm trung tâm, làm nền tảng. Khi cấp xã mạnh lên – về năng lực ra quyết định, huy động nguồn lực và giám sát phản hồi – thì toàn bộ hệ thống sẽ vận hành hiệu quả hơn. Hoàn thiện mô hình này không chỉ là yêu cầu trước mắt mà còn là nhiệm vụ lâu dài, gắn với mục tiêu xây dựng một nền quản trị quốc gia hiện đại, phục vụ, lấy người dân làm trung tâm. Đây chính là con đường để tạo ra những bước phát triển đột phá, đưa đất nước tiến nhanh, tiến vững trong giai đoạn mới.
Thanh Long
